Share this:

આખી પોસ્ટ વાંચશો તો તમારી આંખમાંથી આંસુ વહેવા લાગશે-
શું આપ ભારત ની આ બેટી ને ઓળખો છો??
ઈતિહાસમાં તેમનો કોઈ ઉલ્લેખ છે..?

આઝાદ હિન્દ સેના ની તસ્વીર તો બધા એ જોય જ છે.
તસ્વીર માં નેતાજી સાથે આ ભારત ની બેટી ને કેટલા ઓળખે છે.

આઝાદી ચરખા ની નથી મળી.

નીરા આર્યનો જન્મ 5 માર્ચ 1902ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના મેરઠના ખેકરા ગામના એક સમૃદ્ધ અને ભદ્ર જાટ પરિવારમાં થયો હતો.  પરંતુ અચાનક તેના માતા-પિતા બીમાર પડ્યા.  કોઈ કમાનાર વ્યક્તિની ગેરહાજરી અને તેની સારવાર પાછળ મોટી રકમ ખર્ચવાને કારણે તેના ઘરની હાલત ખરાબ થઈ ગઈ.  તેણે લોન લેવી પડી.  પરંતુ થોડા સમય પછી તેના માતા-પિતાનું અવસાન થયું.  નીરા અને તેનો નાનો ભાઈ બસંત કુમાર અનાથ થઈ ગયા.  લોન વસૂલવા માટે નીરાના પિતાની હવેલી અને જમીન શાહુકારો દ્વારા જપ્ત કરી લેવા માં આવી હતી.  બંને બાળકો ઘરે ઘરે ભટકતા રહ્યા.
ફરતા ફરતા એક દિવસ આ બાળકો હરિયાણાના ચૌધરી શેઠ છજુરામ (છજ્જુમલ)ને મળ્યા.  જેમનો કલકત્તામાં મોટો બિઝનેસ હતો.  ચૌધરી સાહેબ   વૈશ્ય સમાજના ચોક્કસપણે ઘણા મોટા ઉદ્યોગપતિ હતા .અને  તેઓ હરિયાણાના જાટ ક્ષત્રિય સમુદાયના મોટા અગ્રણી હતા.
છજ્જુરામ જી ખૂબ જ દયાળુ, સેવાભાવી અને દેશભક્ત વ્યક્તિ હતા.  જ્યારે તેને બાળકોની હાલત ખબર પડી તો તેની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા.  શેઠજીએ બંને બાળકોને તેમના ઉછેર અને શિક્ષણ માટે દત્તક લીધા હતા.  બાળકોએ તેમને પિતા તુલ્ય તરીકે સ્વીકાર્યા.

શેઠજી નીરાને કલકત્તા લઈ ગયા અને ત્યાં તેને ઘણું શીખવ્યું.  પિતાના પ્રભાવથી નીરા અને બસંત પણ આર્યસમાજી બન્યા.  તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે એક વખત ભગતસિંહ પણ બ્રિટિશ પોલીસથી બચવા માટે એક મહિના સુધી શેઠજી સાથે રહ્યા હતા અને તેમની સાથે તેમની ક્રાંતિકારી સાથી સુશીલા ભાભી પણ હતા. નીરાને ભણાવવાનું કામ સુશીલા ભાભીએ કર્યું.  ભગતસિંહના વિચારોનો પડછાયો નીરા પર પણ પડયો.  ક્રાંતિકારીઓ અને દેશભક્ત નેતાઓ શેઠ જીના ઘરે આવતા રહેતા હતા, જેની નીરા પર ઘણી અસર પડી હતી.

નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ સાથે પ્રથમ મુલાકાત
,
એકવાર નીરા તેના સાથી બાળકો સાથે પિકનિક પર ગઈ હતી.  નીરા તરવાનું જાણતી હતી પણ તે ક્યારેય મોટા તળાવ કે મોટી નદી કે દરિયામાં તરતી નહોતી.  તે દિવસે નીરાને દરિયામાં તરવાનું મન થયું અને તેણે કૂદી પડી.  ત્યારે નીરા ઘણી નાની હતી.  દરિયાના મોજાનો સામનો ન કરી શક્યો અને ડૂબવા લાગ્યો.  આ જોઈને તેના સાથીઓ બૂમો પાડવા લાગ્યા.  ત્યારે એક યુવકે દરિયામાં કૂદીને નીરાનો જીવ બચાવ્યો હતો.

નીરા તેનો આભાર માને છે અને કહે છે ભાઈ તમે કોણ છો.  તો નેતાજીએ પોતાનું નામ જણાવ્યું.  નેતાજીએ કહ્યું કે બહેન, તમે એકલા ન તરવું જોઈએ, તમારા પિતા ક્યાં છે.  તો નીરાએ કહ્યું કે તે ખૂબ જ મોટા બિઝનેસમેન છે, તે વ્યસ્ત હોવાથી  સાથે નથી આવી શક્યા. નીરાએ કહ્યું ભાઈ તમે મારો જીવ બચાવ્યો હું તમારો આભાર કેવી રીતે માનું.  તો નેતાજીએ કહ્યું કે આજે રાખડીનો દિવસ છે, મને રાખડી બાંધો અને તમારા  ભાઈનો સ્વીકાર કરો.  આ રીતે નેતાજી અને નીરા ની પહેલી મુલાકાતમાં થય.

નીરાના લગ્ન
,
શેઠ ચૌધરી છજ્જુરામ જીએ નીરાની જવાબદારી લીધી હતી.  નીરા અને શેઠજી આર્યસમાજી હતા,  નીરાના લગ્ન માટે શેઠજીને એક શ્રીમંત અને શિક્ષિત વર મળ્યો.  તેણે તેના લગ્ન શ્રીકાંત જયરંજન દાસ સાથે કરાવ્યા અને લગ્નમાં ઘણો ખર્ચ કર્યો.  શ્રીકાંત જયરંજન દાસ બ્રિટિશ પોલીસના ગુપ્તચર વિભાગમાં અધિકારી હતા.  શેઠજી તેમના અધિકારી હોવા અંગે જાણતા હતા પણ ગુપ્તચર વિભાગમાં હોવા અંગે તેઓ જાણતા ન હતા.

નીરાને પાછળથી ખબર પડે છે કે જયરંજન દાસ દેશદ્રોહી અને અંગ્રેજોનો ગુલામ છે.  અંગ્રેજોએ પહેલા તેમને રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપની જાસૂસીમાં રોક્યા હતા અને હવે તેઓ સુભાષ ચંદ્ર બોઝની જાસૂસીમાં રોકાયેલા હતા.  નીરાએ તેના બંગાળી અધિકારી પતિને દેશના ક્રાંતિકારીઓ સામે લડવાનું બંધ કરવા કહ્યું.  પરંતુ તેમણે કહ્યું કે આનાથી અમને ઘણા પૈસા મળે છે, અમારી આવનારી પેઢીઓ કમાવ્યા વગર જ ખાશે.  પણ નીરાએ કહ્યું કે દેશ કરતાં વધુ મહત્વનું કંઈ નથી, કાં તો તું આ રસ્તો છોડી દે નહીં તો હું તારી સાથે નહીં રહી શકું.  તેના ઓફિસર પતિએ કહ્યું કે પૈસા હશે તો બીજી ઘણી પત્નીઓ હશે.  આ સાંભળીને નીરા ખૂબ ગુસ્સે થઈ ગઈ અને તે તેના પિતા ચૌધરી શેઠ છજ્જુરામ જીના ઘરે પરત આવી.

આઝાદ હિંદ ફોજમાં ભરતી અને દેશની પ્રથમ મહિલા જાસૂસ બનવાનું ગૌરવ-
,

નીરાના ઘણા સંબંધીઓ અને સાથીઓ આઝાદ હિંદ ફોજમાં જોડાઈ રહ્યા હતા.  તો નીરાએ પણ સાંભળ્યું કે નેતાજીએ ઝાંસી રેજિમેન્ટની રચના કરી છે.  આ સાંભળીને નીરાની ખુશીનો પાર ન રહ્યો.  નીરાએ પોતાની ઈચ્છા ભાઈ રામસિંહને જણાવી જે પોતે નેતાજી સાથે સેનામાં જોડાવા જઈ રહ્યા હતા.  તેણે પણ સંમતિ આપી.  અને તે પછી નીરા નેતાજીને મળી.  નેતાજીએ તેમને ઝાંસી રેજિમેન્ટમાં સામેલ કર્યા.  નેતાજીએ તેમને અંગ્રેજોની જાસૂસી કરવાનું કામ પણ આપ્યું હતું.  નીરા અને તેના સાથીઓ બ્રિટિશ છાવણીમાં જાસૂસ અને વેશમાં જતા હતા.  તેમને નેતાજીનો ખાસ આદેશ હતો કે જો પકડાઈ જાઓ તો તમારી જાતને ગોળી મારી દો, અંગ્રેજોના હાથમાં જીવતા પકડશો નહીં.

પરંતુ એકવાર આવી ઘટના બની, અંગ્રેજોને તેમના વિશે ખબર પડી, નીરા અને તેના તમામ સાથીઓ ત્યાંથી ભાગવામાં સફળ થયા, પરંતુ તેના એક સાથીદારને અંગ્રેજોએ જીવતો પકડી લીધો.  બાદમાં નીરા અને તેના સાથીઓએ ઘૂસણખોરી કરી અને તેને બચાવવા માટે બ્રિટિશ છાવણી પર હુમલો કર્યો.  તેણે તેના સાથીદારને બચાવ્યો પરંતુ તેના બહાદુર સાથીદારોમાંના એક, રાજામણિ દેવીને તેના પગમાં ગોળી વાગી, જેના કારણે તેણી જીવનભર લકવાગ્રસ્ત થઈ ગઈ.  આ રીતે નીરાને દેશની પ્રથમ મહિલા જાસૂસ બનવાનું ગૌરવ પ્રાપ્ત થયું.

તેણે નેતાજીને બચાવવા માટે તેના પતિની હત્યા કરી અને તેને નાગીની કહેવામાં આવી.
,

એક દિવસ નેતાજી રાત્રે તેમના તંબુમાં સૂતા હતા, નીરા અને તેના સાથીદારો રાત્રિના ચોકીદાર હતા.  નીરા તંબુની પાછળની તરફ બંદૂક લઈને નિર્ભય થઈને ઊભી રહી.  પછી નીરાએ થોડો અવાજ સાંભળ્યો અને એક પડછાયો જોયો, જ્યારે નીરાએ ધ્યાનથી જોયું તો તે તેના પતિ શ્રીકાંત જયરંજનદાસ હતા, જે અંગ્રેજોના જાસૂસ અધિકારી હતા, તે નેતાજીની હત્યા કરીને 2 લાખનું ઈનામ મેળવવા માંગતા હતા.  નીરાએ તેને ઓળખીને કહ્યું કે તું અહીં શું કરે છે?  તો તેણે કહ્યું કે હું આજે નેતાજીને મારી નાખીશ અને ઈનામ મળ્યા પછી બહુ મોજ કરીશું.  પરંતુ નીરાએ કહ્યું કે નેતાજી મારા ભાઈ અને આ દેશના ક્રાંતિકારી છે, નેતાજી સાથે વિશ્વાસઘાત એટલે દેશનો વિશ્વાસઘાત અને હું આ દુષ્કર્મ ક્યારેય થવા નહીં દઉં.  સારું, તમે પાછા જાઓ નહિતર હું તને ગોળી મારી ને પાડી દઈશ.  આ સાંભળીને શ્રીકાંત હસવા લાગ્યો કે તમે એક ભારતીય મહિલા હોવાના કારણે તમારા પતિ સાથે આવું ન કરી શકો.   શ્રીકાંત સૂતેલા નેતાજી તરફ આગળ વધવા લાગ્યો કે તરત જ નીરાએ તેની બંદૂકની ટોચ પર બેયોનેટ વડે તેના પેટમાં છરો મારી દીધો.  શ્રીકાંત ગુસ્સામાં આવી ગયો અને નીરા પર ગોળીબાર કર્યો.  પરંતુ નીરા નસીબદાર હતી, એક ગોળી તેના કાનની નજીકથી પસાર થઈ હતી અને બીજી ગોળી તેના ગળાને સ્પર્શી ગઈ હતી.  નીરા બેહોશ થઈ ગઈ.  ઈજાગ્રસ્ત શ્રીકાંત નીચે પડ્યો હતો.  ગોળીનો અવાજ સાંભળીને તેના સાથીદારો ત્યાં દોડી આવ્યા હતા અને શ્રીકાંતને માર માર્યો હતો.  બેભાન નીરાને ખોળામાં લઈને નેતાજી પોતે તેને કારમાં લઈ ગયા અને ડોક્ટરને કહ્યું કે કોઈ પણ ભોગે નીરાને બચાવો, દેશને આ નીડર સૈનિકની જરૂર છે.

જ્યારે નીરા હોશમાં આવી ત્યારે નેતાજીએ કહ્યું કે આજે તમે  મારા માટે તમારા પતિને મારી નાખ્યા.  હું તમારી દેશભક્તિથી ખુશ છું.
દેશની આઝાદી બાદ જ્યારે લાલ કિલ્લા પર શહીદોના નામ લખવામાં આવશે ત્યારે તમારું નામ સૌથી ઉપર હશે.

આ પછી નેતાજીએ નીરાને ઝાંસી રેજિમેન્ટમાં કેપ્ટન બનાવી. 

નીરાએ આઝાદ હિંદ ફોજમાં ઘણી વખત પોતાની બહાદુરી દર્શાવી હતી.  આઝાદ હિંદ ફોજે આંદામાન નિકોબાર, આસામ વગેરેમાં ધ્વજ ફરકાવ્યો અને અંગ્રેજ શાસનને હચમચાવી નાખ્યું.  પરંતુ પાછળથી જાપાનના સૈનિકોએ દગો કર્યો અને બીજી તરફ અમેરિકાએ જાપાન પર હુમલો કર્યો જેના કારણે સેના નબળી પડી ગઈ.
તમામ ક્રાંતિકારી સૈનિકોને પકડીને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા અને તેમની સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી.  પરંતુ દેશભરમાં બળવાને કારણે લગભગ તમામ સૈનિકો પાસેથી કેસ પાછા ખેંચી લેવામાં આવ્યા હતા.  પરંતુ અંગ્રેજોએ નીરાને બક્ષી નહીં, તેણીને બંગાળની જેલમાંથી આંદામાન અને નિકોબાર લઈ ગઈ અને કાળા પાણીની સજા કરી.

કાળા પાણીની સજા દરમિયાન નીરાએ સેલ્યુલર જેલમાં અંગ્રેજોના ઘાતકી ત્રાસને સહન કર્યો.
,

નીરાને સેન્ટ્રલ જેલ આંદામાન લઈ જવામાં આવી હતી.  ત્યાં નીરાને તમામ પ્રકારની સજા આપવામાં આવી હતી.  તેની સાથે દુર્વ્યવહાર કરવામાં આવ્યો હતો.  અંગ્રેજોએ તેમને નેતાજી ક્યાં છે તે જણાવવાનું કહ્યું તો નીરાએ કહ્યું કે તેમનું મૃત્યુ પ્લેન ક્રેશમાં થયું હતું.  પરંતુ તેણે કહ્યું કે તમે ખોટું બોલી રહ્યા છો, નેતાજી જીવિત છે, મને કહો કે તેઓ ક્યાં છે?  તો નીરા હસવા લાગી અને કહ્યું હા તે જીવિત છે… તો તેણે કહ્યું ક્યાં?  તો નીરાએ કહ્યું… તે મારા દિલમાં છે.  આ સાંભળીને અંગ્રેજ ઓફિસર ગુસ્સે થઈ ગયો, તેણે નીરા ના કપડા ફાડી નાખ્યા અને લુહારના મોટા પલસાથી નીરા ને એવો ત્રાસ આપવામાં આવ્યો જેનું વર્ણન થઇ શકે એમ નથી.ઓફિસરે કહ્યું કે અમે સુભાષને તારા હૃદયમાંથી કાઢી નાખીશું.  નીરાની આંખોમાંથી આંસુ હતા પણ તેના ચહેરા પર સ્મિત હતું.

નીરાને એક ખૂબ જ નાની  અંધારા વાળી ઓરડી માં  બંધ કરવામાં આવી હતી, જ્યાં નીરાએ પેશાબ કરવો પડ્યો હતો અને ઉત્સર્જન કરવું પડ્યું હતું, અને ગંદકી,દુર્ગંધને કારણે નીરા નું શરીર સડવા લાગ્યો હતો. 
નીરાને આકરાં કામો કરવા પડતા.  નીરા બેભાન થઈ ગઈ ત્યાં સુધી તેને એક હાથ બાંધીને ઉંચી લટકાવી દેવામાં આવી હતી.  નીરાને આપવામાં આવેલ પીવાનું પાણી પણ ઓછું અને દૂષિત હતું. 
નીરા શાકાહારી અને આર્યસમાજી હતી, અંગ્રેજોએ તેને મુસ્લિમોના હાથે રાંધેલું સડેલું માંસ બળપૂર્વક ખવડાવ્યું હતું.  અંગ્રેજોએ નીરાને વારંવાર પાણીમાં બોળી રાખતા.
નીરાના ખુલ્લા શરીર પર ચાબુક મારવામાં આવી હતી.  દુષ્ટ અંગ્રેજો દ્વારા તેમના શરીર ને અનેક યાતના ઓ આપવામાં આવી.  પરંતુ નીરાએ હજારો યાતનાઓ બાદ પણ અંગ્રેજો સાથે કોઈ ગુપ્ત માહિતી શેર કરી ન હતી.  છેવટે ગુસ્સે થઈને અંગ્રેજોએ નીરાને એક ગોળ ચકરડા પર બેસાડીને ફેરવી.  આના કારણે નીરાનું આખું શરીર તૂટી ગયું, નીરા બેહોશ થઈ ગઈ. 
અંગ્રેજો બેભાન નીરાને એક ખતરનાક ટાપુ પર લઈ ગયા અને ફેંકી દીધા.
જ્યારે નીરા ફરી હોશમાં આવી, ત્યારે તેણે પોતાને આદિવાસીઓમાં વિસ્તાર માં જોય. આદિવાસીઓ નીરાને વિચિત્ર રીતે જોઈ રહ્યા હતા અને ખતરનાક દેખાતા હતા.  નીરા તેમની ભાષા પણ સમજી શકતી ન હતી, તેથી નીરાએ ભગવાનને યાદ કરી ને  ૐ કાર શબ્દ ઉચ્ચાર્યો. ૐ કાર સાંભળીને આદિવાસીઓ નીરાને દેવી માનતા થયા.
નીરા એ પણ સમજી ગઈ કે તેઓ ગમે તે ભાષા કે પ્રદેશના હોય, તેઓ આપણા જ લોકો છે.  થોડા દિવસોમાં નીરા તેમની ભાષા સમજી ગઈ, પછી નીરાએ તેમને પોતાનો ભૂતકાળ સંભળાવ્યો.  આદિવાસીઓ પણ અંગ્રેજોથી ગુસ્સે હતા, તેઓએ નીરાને પ્રણામ કર્યા અને નીરાને ત્યાંથી બહાર નીકળવા માટે એક મજબૂત હોડી બનાવી અને હોડીમાં રસ્તામાં જ ભોજનની તમામ વ્યવસ્થા કરી.  નીરા હૈદરાબાદ પહોંચી ત્યાં સુધીમાં દેશ આઝાદ થઈ ગયો હતો.

આઝાદી પછી નીરાનું લાચાર જીવન
,
નીરાનું શરીર નબળું પડી ગયું હતું.  નીરાએ હૈદરાબાદમાં ઝૂંપડી બનાવી અને ફૂલ વેચીને ગુજરાન  શરૂ કર્યું.
હૈદરાબાદમાં નિઝામનું શાસન હતું અને ઇસ્લામિક કટ્ટરવાદ ચરમસીમાએ હતો.  નીરા તેના કપાળ પર તિલક લગાવતી હતી, જેને જોઈને જેહાદીઓએ તેને માર માર્યો હતો અને તેની ફૂલોની ટોપલી વેરવિખેર કરી દીધી હતી.  પણ નીરાએ કપાળ પરથી તિલક હટાવ્યું નહિ.  નીરાએ હૈદરાબાદની આઝાદી માટે આર્ય સમાજના સત્યાગ્રહને પોતાની આંખે જોયો. 
નીરા હવે  ઘરડી હતી.  આ સમયગાળા દરમિયાન તે એક વખત તેના ગામ પણ આવી હતી પરંતુ કોઈએ તેને ઓળખી ન હતી અને કોઈએ તેની મદદ કરી ન હતી.  તેની નજીકના ગામના એક ક્રાંતિકારી ચૌધરી કરણ સિંહ તોમરે જ તેને ઓળખી અને તેને મદદ કરવાની વાત કરી અને સરકારને તેની મદદ કરવા માટે વિનંતી કરવાનું કહ્યું, પરંતુ નીરાએ ના પાડી અને કહ્યું કે તેણે આ સંઘર્ષ કોઈ સરકારી મદદ માટે નથી કર્યો. 
કરણ સિંહે તેમને અહીં જ રહેવાની સલાહ આપી પરંતુ નીરાએ એમ કહીને ના પાડી દીધી કે તે તેમના પર બોજ બનવા માંગતી નથી અને હૈદરાબાદ પરત આવી ગઈ.  એક દિવસ સરકારી જમીન પર બનેલી નીરાની ઝૂંપડી પણ તોડી પાડવામાં આવી.  નીરા ઘણી વૃદ્ધ થઈ ગઈ હતી.  એક દિવસ તેને ખૂબ તાવ આવ્યો અને તે બેભાન થઈ ગઈ.  ત્યારબાદ એક લેખક અને હિન્દી દૈનિક વાર્તાના પત્રકાર તેજપાલ સિંહ ધામાએ તેમને જોયા.  આ એ જ લેખક છે જેણે ભારત માતાના વાંધાજનક ફોટાને લઈને એમએફ હુસૈન સાથે ઝઘડો કર્યો હતો.  તેણે નીરાને તેની પત્ની મધુ ધમા સાથે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાવી.  નીરાના દસ્તાવેજો જોયા પછી અને આત્મકથા પર લખેલા પાના જોઈને અંદાજ આવી ગયો કે તે કોઈ સામાન્ય મહિલા નથી.  જ્યારે નીરા ફરી હોશમાં આવી ત્યારે, ધમાજીના કહેવા પર, નીરાએ પોતાની બહાદુરી અને સંઘર્ષથી ભરેલી અડધી અધૂરી વાર્તા ધમાજીને કહી.

નીરાનો ભૂતકાળ સાંભળીને ધમાજી ખૂબ જ ભાવુક થઈ ગયા.  થોડા સમય પછી નીરાએ 26 જુલાઈ 1998ના રોજ હોસ્પિટલમાં જ ધમાજી પાસે અંતિમ શ્વાસ લીધા.  ધમાજી તેની ડેડ બોડી લેવા માટે કાર લાવવા ગયા, તો હોસ્પિટલ સંચાલકો એ નીરાની ડેડ બોડીને જલદી હોસ્પિટલમાંથી બહાર લય જવા ની સૂચના આપી.  જ્યારે ધમાજી આવ્યા ત્યારે તેમની પત્ની નીરાના મૃતદેહને હાથમાં લઈને હોસ્પિટલની બહાર ઊભા હતા. ધમાજીએ કોઈક રીતે ત્રિરંગા ની વ્યવસ્થા કરી  અને સન્માન સાથે તેમના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા.
તેમનો કલશ, ડાયરી, જૂના ફોટા અને અન્ય સામાન હજુ પણ હૈદરાબાદના મંદિરમાં સુરક્ષિત છે અને હજુ પણ સ્મારકની રાહ જોઈ રહ્યા છે.

આ રીતે, દેશની પ્રથમ મહિલા જાસૂસ, આઝાદ હિંદ ફોજની મહાન ક્રાંતિકારી કેપ્ટન, નેતાજીની બહેન ,ચૌધરી શેઠ છજ્જુરામની દીકરી  નીરા આર્યનું સંઘર્ષમય જીવન. કાળા પાણીની સજા, નો અંત આવ્યો.

જો આપણે આવા મહાન ક્રાંતિકારી જીવતા હતા ત્યારે તેમને કંઈ આપી શક્યા ન હોત તો ઓછામાં ઓછું હવે તેમના મૃત્યુ પછી, આપણે તેમનું નામ પુનર્જીવિત કરવું જોઈએ, તેમની વીરતાની ગાથા દરેક લોકો સુધી પહોંચાડવી જોઈએ, તેમના માટે સ્મારકો બનાવવા  જોઈએ જેથી ભાવિ પેઢી ને  પ્રેરણા મળે.
#neera_arya
#azad_hind_fauj
#netaji_subhash_chandra_bose