“મારું બહારવટું હાલે કે ના હાલે, પણ આ દીકરીનો વિશ્વાસ ન તૂટે…” : નવરાત્રીના પાવન પર્વે જોગીદાસ ખુમાણને સ્મરણાંજલિ

નવરાત્રી એટલે શક્તિની આરાધનાનું પર્વ. જ્યારે નવ-નવ રાત સુધી જગદંબાના ગરબા ગવાતા હોય, ત્યારે સૌરાષ્ટ્રની ધરતીના ઇતિહાસના પાનાઓમાંથી એક એવા વીર પુરુષનું સ્મરણ કરવું પડે, જેમના માત્ર નામથી બહેન-દીકરીઓ વગડામાં પણ નિર્ભય બનીને ફરી શકતી હતી. એ વીર એટલે આપા જોગીદાસ ખુમાણ.

ધણહેરના વગડાનો એ પ્રસંગ
વાત છે એ સમયની જ્યારે જોગીદાસ ખુમાણનું બહારવટું ચાલતું હતું. ભાવનગર રાજ્ય સામે એમનો સંઘર્ષ હતો, પણ પ્રજા માટે તો તેઓ માવતર સમાન હતા.

એક દિવસ જોગીદાસ ખુમાણ એકલા ઘોડા પર સવાર થઈને કોઈ નિર્જન ‘ધણહેર’ (ગીચ વગડા/જંગલ) માંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા. ત્યાં તેમની નજર એક ૧૮-૨૦ વર્ષની દીકરી પર પડી જે એકલી ભેંસો ચરાવી રહી હતી.

એ અવાવરુ જગ્યાએ જુવાન દીકરીને એકલી જોઈને જોગીદાસ ખુમાણે પોતાની ઓળખ આપ્યા વગર પૂછ્યું: “બેટા, તું અહીં સાવ એકલી છે? તારું કોઈ સગું-વહાલું આજુબાજુમાં નથી?”

દીકરીએ નિર્દોષભાવે જવાબ આપ્યો: “ના બાપુ, મારા મા-બાપ તો નાનપણમાં ગુજરી ગયા છે. હું મારા મામાને ત્યાં મોટી થઈ છું અને અહીં ઢોર ચરાવું છું.”

જોગીદાસે ફરી પૂછ્યું: “બેટા, હું એમ નથી કહેતો, પણ આટલા મોટા વગડામાં તું એકલી ફરે છે, તને બીક નથી લાગતી? તારી આબરૂ કે તારા શીયળની તને ચિંતા નથી થતી?”

ત્યારે એ દીકરીના મુખમાંથી જે શબ્દો નીકળ્યા, એ સાંભળીને ખુદ કાળનો પણ કાળ ગણાતા જોગીદાસ ખુમાણ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. દીકરી બોલી:

> “બાપુ, બીક શેની? અમારા આ વિસ્તારમાં ‘આપા જોગીદાસ ખુમાણ’ નું બહારવટું હાલે છે. જ્યાં સુધી જોગીદાસ જીવે છે ને, ત્યાં સુધી કોની તાકાત છે કે મારી સામે ઊંચી આંખ કરીને પણ જોઈ શકે?”
>
તે દીકરીને ખબર નહોતી કે જેની સામે તે આ વાત કરી રહી છે, એ જ સાક્ષાત જોગીદાસ ખુમાણ છે.

એક અજાણી દીકરીનો પોતાના પર આટલો અતૂટ વિશ્વાસ જોઈને જોગીદાસ ખુમાણની છાતી ગજગજ ફૂલી ગઈ અને આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયા.

સુરજ સામે જોગીદાસની પ્રતિજ્ઞા

એ જ પળે, તે બહારવટિયાએ આકાશમાં તપતા સૂર્યનારાયણ સામે બે હાથ જોડ્યા અને એક અદભુત પ્રાર્થના કરી:

“ભલે ઉગ્યા ભાણ, ભાણ તિહારા ભામણા,
મરણ જીવણ લગ માણ, રાખજે કશ્યપ રાવ!”

જોગીદાસે કહ્યું: “હે કશ્યપના પુત્ર સૂર્યનારાયણ! મારું ગરાસ પાછું મળે કે ન મળે, મારું બહારવટું સફળ થાય કે ન થાય, એની મને પરવા નથી. પણ આ ૧૮ વર્ષની દીકરીએ મારા પર જે વિશ્વાસ મૂક્યો છે ને, એ વિશ્વાસ તૂટવા ન દેતો બાપ! હું જીવું ત્યાં સુધી આ પંથકની દીકરીઓની લાજ પર આંચ ન આવવી જોઈએ.”

આજના યુવાનો માટે બોધપાઠ
આ પ્રસંગ આજે યાદ કરવાનો હેતુ માત્ર ઇતિહાસ વાગોળવાનો નથી, પણ વર્તમાનમાં આપણી જવાબદારી સમજવાનો છે.

આજે નવરાત્રીમાં આપણી સોસાયટી, શેરી કે ગામમાં હજારો બહેન-દીકરીઓ રાતે ગરબા રમવા નીકળે છે. એ દીકરીઓ જ્યારે મોડી રાતે રસ્તા પરથી પસાર થાય, ત્યારે તેમને પણ એવો જ વિશ્વાસ હોવો જોઈએ કે “અહીં મારા ભાઈઓ બેઠા છે, મારે ડરવાની કોઈ જરૂર નથી.”

દરેક યુવાને આજે જોગીદાસ ખુમાણના એ આદર્શોને હૃદયમાં ઉતારવાની જરૂર છે. જ્યારે કોઈ એકલી દીકરીને જુઓ, ત્યારે એની સુરક્ષાનું કવચ બનજો, એના ડરનું કારણ નહીં. આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સભ્યતા ત્યારે જ શોભશે જ્યારે આપણી બહેન-દીકરીઓ નિર્ભય બનીને જીવી શકશે.

જય માતાજી… જય સોરઠ!

#JogidasKhuman #Saurashtra #Kathiyawad #Navratri #NariShakti #GujaratiSahitya #Itihas #Dikri #Garba #Bhavnagar #Amreli #VeerPurush #GujaratiCulture