મારો ગોપોભઈ
   =======

     એ ઘરની પછીતે અમારું ફળીયું.નાનકડો આઠેક ઘરનો માઢ.એ ઘરની પછીતના ઓરડાની બારી માઢ તરફ પડે.એ ઘરમાલિક સંપન્ન અને પહોંચેલા જણ,એટલે એમનું ઘર પાકું,ત્રણ મજલી.અમારા માઢમાં ઘર પાકાં પણ બે મજલી.બીજો માળ કાતરીયાથી થોડો વૈભવી.માથે પતરાં કે નળીયાં.ઉનાળામાં બધાં માઢમાં પોતાના આંગણામાં ખાટલા ઢાળી સૂવે.

    મારા ઘરના આંગણાની બરાબર ત્રાંસમાં એ ઘરના બીજા માળની બારી.પિતાજી પાસે ઢોલડીમાં દસેક વર્ષનો હું સૂતો.અમારા ખાટલામાં સૂતાં સૂતાં પેલી બારી બરાબર ત્રાંસમાં સ્પષ્ટ દેખાય.સામાન્ય રીતે એ વખતે બારીઓના ઉપરના ભાગે લોખંડની જાળી મારવાનો ચાલ ન હતો.જો કે એ બારીને સળીયા જડી દેવાયા હતા.

   મને મોડી રાત સુધી-ગામડામાં નવ-દસ વાગ્યાને માંડી રાત ગણાતી- ઉંઘ ન આવે.એ બારી તરફ જોતો ઢોલડીમાં પડ્યો રહ્યું.બધાં જળજંપી ગયાં હોય એટલે એ બારીના સળીયા પાછળ એક સુકાઈ ગયેલો,વધેલી દાઢીવાળો યુવાન દેખાય.મને બીક લાગતી.અજવાળીયું હોય એટલે તો એ સ્પષ્ટ દેખાતો.સળીયા પકડી આકાશ સામે એ તાકી રહેતો. સૂનમૂન.એ હું જાગતો છું એમ જાણી કે જોઈ ન જાય એટલે આખો મીંચી રાખતો.વચ્ચે વચ્ચે જોઈ લઉં.
    
       ધીરે ધીરે રોજનું થતાં બીક જતી રહી.હવે હું એની તરફ જોતો,ક્યારેક પથારીમાં બેઠો થઈને પણ એની તરફ જોતો.ધીરે ધીરે અમારા વચ્ચે કોઈ સેતુ બંધાયો.એ બારીમાંથી હાથ કરતો.આ નિત્યક્રમ થઈ ગયો. મને ઉંઘ આવી જાય પછી એ ક્યાં સુધી એમ ઉભો રહેતો હશે એ મને જાણવાનું મન કાયમ રહેતું,પણ ઉંઘ આવી જતી ને સવાર પડી જતી.

    એક દિવસ ઉંઘ ન આવી.હું એની સામે તાકી રહ્યો હતો.એ આકાશ તરફ એકીટશે જોઈ રહ્યો હતો.એકાએક એણે નજર નીચે મારા તરફ કરી, ‘સૂઈજા બાબા,ખાસી રાત થઈ .’ પહેલી વખત એને બોલતો સાંભળ્યો.હું આશ્ચર્ય પામ્યો.મારું નામ એને કેવી રીતે ખબર પડી હશે.

      ઉનાળો પૂરો થાય એટલે આંગણે સુવાનું બંધ થાય.ઘરમાં કે ઓશરીમાં ખાટલા ઢળાય.ઉનાળો પૂરો થયો અને એ રોજનો ક્રમ સમેટાયો.દિવસે કદી એને બારી પાસે જોયો નથી.એક બે વાર દેખાયો ત્યારે પણ બારી તરફ પીઠ હતી.
   
      બા અને મોટાં ફોઈ પાસેથી જાણવા મળ્યું કે એ જટુભાઈનો છોકરો છે.ગાંડો થઈ ગયો છે.તોફાન કરે છે એટલે એ ઓરડામાં પૂરી રાખે છે.બારીથી પડી ન જાય એટલે સળીયા જડી દેવાયા છે.એનું નામ ગોપો.ખરું નામ તો ગોપાળ.ઉંમરમાં મારા કરતાં પંદરેક વરસ મોટા એટલે હવે મારા મનમાં ગોપાભાઈ તરીકે સ્થપાયા.વળી ઉનાળો આવ્યો ને એ ક્રમ.

    મન થયા કરતું કે ‘ ગોપાભઈ…’કહી બોલાવું.પણ એમ ન થયું.બે ચાર દિવસ આંગણે સુવાના થયા હશે ને રોજની જેમ જ એ સળીયા પકડી આકાશ તરફ જોઈ રહ્યા હતા ને એકાએક ‘ઓરે…તાલ મિલે નદી કે જલ મેં…’એ ગીત ગાવાનું શરું કર્યું.બહું સુરીલો નહીં પણ અવાજ ગમ્યો.(આ ગીત ફિલ્મ ‘અનોખી રાત’નું છે ,એ તો ઘણાં વરસ પછી ખબર પડી.)બે ત્રણ કડી ગાઈ ગોપાભઈ થંભી ગયા.પછી એ નિત્યક્રમ થઈ ગયો.મને એ ગીત સાંભળવાની તાલાવેલી રહેતી.એ વખતે તો દર્દ કે એવી બાબતો સમજાતી ન હતી,પણ એ ગીત સાંભળી હું એકદમ ઢીલો થઈ જતો.શું થતું ખબર નથી.પણ કંઇક ખૂંચતું.

     એક અંધારિયાની રાતે એ સળીયા પકડી સૂનમૂન ઉભા હતા.શું થયું કે મેં કહ્યું ‘ગોપાભાઈ, પેલું ગાવને.’ એમણે મારી સામે જોયું.થોડી વાર શૂન્ય નજરે આકાશ તરફ જોતા રહ્યા.ને એકાએક ‘ઓહો રે તાલ મિલે…’ ઉપાડ્યું.લગભગ આખું ગાયું.કોણ જાણે કેમ અડધું ગીત થયું હશે ને મને રડવું આવ્યું.એ અવાજમાં રહેલા દર્દી કે વેદનાને લીધે હોય કે અન્ય.ખાસ્સી વાર સુધી મેં ડૂસકાં ભર્યાં.
   
    હવે રોજ ગોપાભઈ આખું ગીત ગાતા.થોડા વખત પછી એ ગીતના અંતરાની ‘ક્યા હોગા કોન સે પલ મેં કોઈ ન જાને…’ પંક્તિઓ બે ત્રણ વખત ગાતા.એમનું ગાવાનું અને મારું રોવાનું -નિયમિત ક્રમ બની ગયો.મને કેમ રડવું આવતું એ આજે પણ સમજાયું નથી.

      ગોપાભઈ ક્યારેક આખું ગીત પૂરું કરી થોડી વારે પછી ફરી ગાતા.ક્યારેક પાસે સૂતેલા પિતાજી કહેતા,’ગોપા,સૂઈ જાવ ભઈ,જો બધાંની ઉંઘ બગડે છે.’ ગોપાભઈ તરત જ બારીએથી ખસી જતા.અમારા વચ્ચે હવે એક અજીબ અનુબંધ રચાયો હતો.ક્યારેક હું કહેતો ‘ગોપાભાઈ,ગાવને.’ક્યારેક એ ઈશારાથી પૂછતા ગાઉં?

        માઢનાં મોટેરાંની વાતોમાંથી એવું ય સંભળાતું કે ગોપો કોઈના પ્રેમમાં પડેલો ને એ નિષ્ફળ જતાં મગજ પર અસર થઈ છે.તો વળી કેટલાક જન વળગ્યાનું કહેતા.ક્યારેક એ બારીએથી દિવસે ઘાંટાઘાંટ અને ધમાધમી થતાં સંભળાતાં.બા કહેતી ગોપો તોફાને ચડ્યો લાગે છે.

     બે -ત્રણ ઉનાળા આમ ગયા.શિયાળાના દિવસો હતા.ખાટલા ઘરમાં પથરાતા.એક વહેલી સવારે બાને મોટાં ફોઈ કહેતાં હતાં એ સંભળાયું.’ગોપો,ગયો.તું તૈયાર થા અભડાવા જવું પડશે.’ ‘ગોપાભાઈને શું થયું?’ મેં બાને પૂછ્યું.’રાતે એ ગુજરી ગયા.’ગુજરી ગયા એટલે શું એટલી સમજ આવી ગઈ હતી.

    હું ઘર બહાર આવ્યો.પેલી બારી તરફ જોયું.પાછો ઘરમાં ગયો.મારાથી એકાએક છૂટા મોં એ રડી પડાયું.બા-અને ફોઈને થયું કે આ કેમ રડવા માંડ્યો?  મને પણ..

     ઉનાળો આવ્યો.એ જ રાત.એ જ આંગણું,એ જ ખાટલા ,એ જ બારી.જ્યાં લગાડેલી સળીયા વાળી જાળી કાઢી લેવાઈ હતી.એ જ હું.બસ એ બારીમાં મારો ગોપો ભઈ ન હતો.

   એ તાલ હતો કે નદી? ક્યા સાગરમાં સમાઈ ગયો?મારા મનમાં આજે પણ એ બારી પાછળ ઉભેલો યુવાન યથાવત છે. પંચાવન વરસે પણ એ ઝાંખો પડ્યો નથી.આ અનુબંધ કદી સમજાયો નથી.