ગોવિંદદેવ મંદિર, વૃંદાવન, ઉત્તર પ્રદેશ
આપણા પૂર્વજોનો વારસો, અદ્ભુત પ્રાચીન સૌંદર્ય….

ગોવિંદ દેવજીનું મંદિર વૃંદાવનમાં સ્થિત વૈષ્ણવ સંપ્રદાયનું મંદિર છે.  તે 1590  માં બાંધવામાં આવ્યું હતું.  આ ભવ્ય મંદિર આમેરના રાજા ભગવાન દાસના પુત્ર રાજા માનસિંહ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું.  મંદિરનું નિર્માણ કાર્ય રૂપ ગોસ્વામી અને સનાતન ગોસ્વામી નામના બે વૈષ્ણવ ગુરુઓની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું.  ગોવિંદ દેવ જી મંદિરનું મુખ્ય આકર્ષણ તેનું મનોહર અને ઉત્તમ સ્થાપત્ય છે.  તે લગભગ 500 વર્ષ પહેલાં લાલ રેતીના પથ્થરમાંથી બનાવવામાં આવ્યું હતું.  ગોવિંદ દેવ જી મંદિરનું સ્થાપત્ય આ પ્રદેશના અન્ય હિંદુ મંદિરો કરતાં કંઈક અલગ છે.  તે પરંપરાગત હિંદુ મંદિર શૈલીને બદલે હવેલીના રૂપમાં બનાવવામાં આવ્યું છે.  મોટાભાગના હિંદુ મંદિરોથી વિપરીત, મંદિરની દિવાલોમાં ધાર્મિક કથાઓ સાથે સંબંધિત દ્રશ્યો નથી.  તે ગર્ભગૃહ તરફ દોરી જતા આંગણાની બંને બાજુએ ઊંચી છત અને સ્તંભો ધરાવે છે.  ઔરંગઝેબના શાસન દરમિયાન, ગોવિંદ દેવ જી મંદિર વૃંદાવનના ટોચના ચાર માળ નાશ પામ્યા હતા, પરંતુ તે પછી પણ, તેનું સ્વરૂપ હજી પણ પ્રભાવશાળી છે તે ઉત્તર ભારતનું સૌથી સુંદર અને વિશાળ મંદિર હતું.  સાત માળના આ મંદિરના ઉપરના માળે એક વિશાળ દીવો હંમેશા પ્રજ્વલિત રહેતો હતો.  તેનું તેજ કેટલાય કિલોમીટર દૂર આંખોને ચકિત કરી દેતું હતું.  આ મંદિરના નિર્માણમાં 5 થી 10 વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો અને તે સમયે પણ લગભગ એક કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો હતો.  આ મંદિરની બાંધકામ શૈલી ઉત્તર-દક્ષિણ ભારતીય અને જયપુરીનું મિશ્રણ છે.

લોકવાયકા મુજબ, એકવાર ભગવાન કૃષ્ણ ના પૌત્ર તેની દાદી સાથે વાત કરવામાં વ્યસ્ત હતા અને તેણે તેમને પૂછ્યું કે ભગવાન કેવા દેખાય છે.  તેમણે તેમના દાદી દ્વારા આપવામાં આવેલા વર્ણન મુજબ ભગવાન કૃષ્ણની છબી બનાવી.  જ્યારે તેણે તે છબી તેની દાદીને બતાવી, ત્યારે તેણે તેને કહ્યું કે પગ સિવાય ભગવાન જેવું કંઈ દેખાતું નથી.  આ પછી તેણે બીજી છબી બનાવી જેમાં માત્ર છાતીનો ભાગ ભગવાન કૃષ્ણ જેવો દેખાતો હતો.  અંતે, તેણે ત્રીજી છબી બનાવી જે ભગવાન કૃષ્ણ જેવી જ દેખાતી હતી.  તેમાંથી પ્રથમ મૂર્તિને ભગવાન મદન મોહનજી, બીજીને ભગવાન ગોપીનાથ જી અને ત્રીજી મૂર્તિનું નામ ભગવાન ગોવિંદ દેવ જી હતું.

ગોવિંદદેવ, ગોપીનાથ, જુગલ કિશોર અને મદનમોહન જીના નામથી બનેલા આ ચાર મંદિરોની હારમાળા છે, તે હજી પણ અસ્તિત્વમાં છે પરંતુ સંપૂર્ણપણે ઉપેક્ષિત અને જર્જરિત અવસ્થામાં છે.  ગોવિંદદેવનું મંદિર આમાંનું શ્રેષ્ઠ હતું એટલું જ નહીં, ઉત્તર ભારતમાં હિંદુ શિલ્પનું એકમાત્ર ઉદાહરણ પણ હતું.  તેની લંબાઈ અને પહોળાઈ 100-100 ફૂટ છે.  મધ્યમાં ભવ્ય ગુંબજ છે.  ચારેય હાથ પટ્ટાઓથી ઢંકાયેલા છે.  દિવાલોની સરેરાશ જાડાઈ દસ ફૂટ છે.  ઉપરનો અને નીચેનો ભાગ ઉત્તર ભારતીય શિલ્પની લાક્ષણિકતા છે અને નીચેનો ભાગ રાજસ્થાની છે.  ઉત્તર ભારતમાં તેના પ્રકારની મિશ્ર કારીગરીનું આ એકમાત્ર ઉદાહરણ છે.

લાલ પત્થરમાંથી બનેલી કલાનું કાલાતીત કામ, આ સાત માળનું મંદિર ઉપરના માળે હંમેશા પ્રજ્વલિત રહેતા વિશાળ દીવાને કારણે કેટલાય કિલોમીટર દૂરથી દેખાતું હતું.  મંદિરના આ વિશાળ દીવાની ઝળહળતી એક સાંજે લટાર મારતી વખતે ઔરંગઝેબે દક્ષિણ-પૂર્વમાં દૂરથી દેખાતા આ ચમકતા પ્રકાશ વિશે પૂછ્યું અને ખબર પડી કે આ ચમક વૃંદાવનના ભવ્ય મંદિરની છે.  મંદિરના આ દીપકની જ્યોત જોઈને તત્કાલીન મુઘલ આક્રમણખોર ઔરંગઝેબના મનમાં ઈર્ષ્યાની લાગણી જન્મી અને આ ભવ્ય મંદિરની સુંદરતા તેને ખીજવા લાગી.  ક્રૂર ઔરંગઝેબે, હિંદુઓ પ્રત્યેના દ્વેષને લીધે, તાત્કાલિક કાર્યવાહી તરીકે સૈન્ય મોકલ્યું.  મંદિરનો જેટલો ભાગ તોડી શકાય તેટલો તોડી નાખવામાં આવ્યો અને બાકીની જગ્યા પર મસ્જિદની દીવાલો, ગુંબજ વગેરે બાંધવામાં આવ્યા.  ઔરંગઝેબ દ્વારા આ મંદિરને તોડી પાડવામાં આવ્યા પછી, 1873  સુધી મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર માટે કોઈ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો નથી.  1873 સુધી મંદિર એ જ હાલતમાં રહ્યું, પરંતુ આ પછી મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર શરૂ થયો અને મંદિરમાં ઔરંગઝેબ દ્વારા બાંધવામાં આવેલ દિવાલ અને ટાવર તોડી પાડવામાં આવ્યો, કાટમાળ દૂર કરવામાં આવ્યો, જે દિવાલોના ટેકાથી લગભગ આઠ ફૂટ ઊંચો હતો. મંદિરની સુંદરતાનો નાશ કરી રહ્યો હતો.  મંદિર તેના સનાતન સ્વરૂપમાં ફરીથી બનાવવામાં આવ્યું હતું.  મંદિરની દિવાલોની સાથે મંદિરના પ્રાંગણમાં અનેક મકાનો બાંધવામાં આવ્યા હતા, તેને તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા.  આ રીતે, પૂર્વ અને દક્ષિણમાં બે પહોળા રસ્તાઓ ખોલવામાં આવ્યા.

જગમોહનનું પણ નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું.  માર્ચ 1877 સુધીમાં મંદિરને નવો રૂપ આપવામાં આવ્યો હતો.  જેની કુલ કિંમત 38365 રૂપિયા હતી.
આ ભવ્ય રીતે બનેલું મંદિર ભક્તિ માટે એક આદર્શ સ્થળ છે.  આ મંદિરમાં આવનાર દરેક ભક્તને સંપૂર્ણ શાંતિ અને આત્મીયતાથી ભગવાન કૃષ્ણના દર્શન થાય છે.