“આઝાદી મફતમાં નથી મળી, તેની કિંમત આઝાદ જેવા ક્રાંતિકારીઓના પરિવારોએ વર્ષો સુધી ભોગવી છે. નમન છે વીર માતા જગરાની દેવીને! “

ચંદ્રશેખર આઝાદના માતા જગરાની દેવીના સંઘર્ષની વાત વાંચીને હૃદય દ્રવી ઊઠે છે. ભારતની આઝાદી માટે સર્વસ્વ ન્યોછાવર કરનારા ક્રાંતિકારીઓના પરિવારોએ આઝાદી પછી કેવું અસહ્ય જીવન જીવવું પડ્યું, તેનું આ એક જીવંત અને કરુણ ઉદાહરણ છે.

આઝાદની જનનીની અશ્રુભીની ગાથા: વિસ્મરાયેલું બલિદાન

દેશ માટે પ્રાણોની આહુતિ આપનારા અનેક ક્રાંતિકારીઓના પરિવારોની આ એક કડવી અને કરુણ વાસ્તવિકતા છે.

“અરે ડોસી, તું અહીં ન આવતી! તારો છોકરો તો ચોર-લૂંટારો હતો, એટલે જ અંગ્રેજોએ તેને મારી નાખ્યો…”

જંગલમાં લાકડાં વીણી રહેલી, મેલાં-ઘેલાં કપડાંમાં સજ્જ એક વૃદ્ધ મહિલાને ત્યાં ઉભેલા કેટલાક લોકોએ અપમાનિત કરતાં આ શબ્દો કહ્યા. પણ એ માતાની આંખોમાં ડર નહીં, ગર્વ હતો. તેમણે મક્કમ અવાજે જવાબ આપ્યો:

“ના, મારો ચંદુ ચોર નહોતો. તેણે તો દેશની આઝાદી માટે કુરબાની આપી છે!”

કોણ હતા આ વૃદ્ધા?

આ બુઝુર્ગ મહિલા એટલે જગરાની દેવી. તેમણે પાંચ પુત્રોને જન્મ આપ્યો હતો, જેમાં સૌથી નાનો અને લાડકવાયો પુત્ર ‘ચંદુ’ દેશ માટે શહીદ થઈ ગયો હતો. જગરાની દેવી જેને પ્રેમથી ‘ચંદુ’ કહેતા, આખું વિશ્વ તેને ચંદ્રશેખર આઝાદના નામે ઓળખે છે.

આઝાદી પછીની કારમી ગરીબી

ભારત આઝાદ તો થઈ ગયું, પણ આઝાદીના નાયકના પરિવારની હાલત અત્યંત દયનીય હતી. આઝાદના પિતા અને ભાઈનું અવસાન પહેલેથી જ થઈ ચૂક્યું હતું. વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ જગરાની દેવીએ કોઈની પાસે હાથ ફેલાવવાને બદલે જંગલમાંથી લાકડાં અને છાણાં વીણીને પોતાનું પેટ ભરવાનું નક્કી કર્યું. ઘણીવાર તો શારીરિક અશક્તિને કારણે તેઓ એટલું પણ કમાઈ શકતા નહીં કે બે ટંકનું ભોજન નસીબ થાય.

શાસકોની ઉદાસીનતા અને મિત્રની નિષ્ઠા

સૌથી શરમજનક બાબત એ હતી કે આઝાદી મળ્યાના બે વર્ષ પછી પણ આઝાદની માતાની સ્થિતિમાં કોઈ સુધારો આવ્યો નહોતો. જ્યારે આઝાદના મિત્ર સદાશિવ રાવ તેમને શોધતા ગામમાં પહોંચ્યા, ત્યારે આ દ્રશ્ય જોઈ તેમની આંખો ભરાઈ આવી.

સદાશિવ રાવ પોતે આર્થિક સંકડામણમાં હોવા છતાં, આઝાદને આપેલું વચન પાળવા માટે જગરાની દેવીને ઝાંસી લઈ આવ્યા. આખરે, આઝાદના અન્ય એક મિત્ર ભગવાનદાસ માહૌરના ઘરે તેમના રહેવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. સદાશિવ રાવે જ પુત્ર બનીને તેમની સેવા કરી અને મૃત્યુ પશ્ચાત તેમના અંતિમ સંસ્કાર પણ કર્યા.

આ માત્ર જગરાની દેવીની વાર્તા નથી, પણ સેંકડો ક્રાંતિકારીઓના પરિવારોની વ્યથા છે. આઝાદી પછી સત્તાના સિંહાસન પર બેસનારાઓએ જેમના લોહીથી આ દેશ સિંચાયો હતો, તેમના જ પરિવારો પ્રત્યે ઘોર ઉપેક્ષા સેવી.

શું આપણે એ શહીદોના પરિવારોને યોગ્ય સન્માન આપી શક્યા છીએ? આ પ્રશ્ન આજે પણ દરેક ભારતીયના અંતરાત્માને ઢંઢોળે છે.