શું ટીપુ સુલતાન ન્યાયપ્રિય શાસક હતો?
૨૦ નવેમ્બરના રોજ ટીપુ સુલતાનનો જન્મદિવસ ભારતમાં એક વિશેષ વર્ગ દ્વારા મનાવવામાં આવશે. આ વામપંથી  વર્ગ ટીપુને મહાન દેશભક્તથી લઈને મંદિરોને દાન આપનાર ન્યાયપ્રિય શાસક તરીકે રજૂ કરે છે. આ લેખ દ્વારા એ સિદ્ધ કરવામાં આવશે કે ટીપુ સુલતાન મતાંધ અને અત્યાચારી શાસક હતો. આ લેખનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય કોઈ પણ મુસ્લિમ શાસક પ્રત્યે દ્વેષભાવના પ્રદર્શિત કરવાનો નથી, પરંતુ જેવો છે તેવો જ રજૂ કરવાનો છે. આશા છે કે આ લેખ વાંચીને હિન્દુ યુવકોને ભ્રમિત કરવાની જે કવાયત ચાલી રહી છે તે નિરર્થક અને નિષ્ફળ સાબિત થશે.
ટીપુ સુલતાન વિશે નીચેની ભ્રાંતિઓ પ્રચારિત કરવામાં આવી રહી છે:
૧. ટીપુ સુલતાનના રાજ્યમાં હિન્દુઓને સરકારી નોકરીઓમાં ભરપૂર તકો મળતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, ટીપુના વડાપ્રધાનનું નામ પૂર્ણીયા હતું અને તે એક બ્રાહ્મણ હતો.
૨. ટીપુ સુલતાન અનેક મંદિરોને વાર્ષિક અનુદાન આપતો હતો.
૩. ટીપુ સુલતાનના શૃંગેરી મઠના જગદ્ગુરુ શંકરાચાર્ય સાથે ગાઢ મૈત્રી સંબંધો હતા. બંને વચ્ચે પત્રવ્યવહાર પણ જોવા મળે છે.
૪. ટીપુ સુલતાન દરરોજ નાસ્તો કરતા પહેલા શ્રીરંગપટ્ટનમના કિલ્લામાં આવેલા રંગનાથજીના મંદિરે જતા હતા.
૫. ટીપુ સુલતાને ક્યારેય હિન્દુઓને પીડિત કર્યા નથી કે તેમના પર અત્યાચાર કર્યા નથી.
૬. ટીપુ સુલતાન દેશભક્ત હતો. તેણે પોતાના રાજ્યની રક્ષા માટે પોતાના પ્રાણ આપીને વીરગતિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
ભ્રાંતિઓનું સપ્રમાણ નિરાકરણ
ભ્રાંતિ નં. ૧: ટીપુ સુલતાનના રાજ્યમાં હિન્દુઓને સરકારી નોકરીઓમાં ભરપૂર તકો મળતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, ટીપુના વડાપ્રધાનનું નામ પૂર્ણીયા હતું અને તે એક બ્રાહ્મણ હતો.
નિરાકરણ: ટીપુ સુલતાનની નોકરીઓમાં મુસલમાનોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવતી હતી. અયોગ્ય હોવા છતાં પણ મુસલમાન હોવાને કારણે મોટામાં મોટી નોકરી પર એક મુસલમાનને બેસાડવામાં આવતો હતો. આનાથી પ્રજાની દશા વધુ શોચનીય બની ગઈ. ટીપુ સુલતાનના મંત્રીઓમાં ફક્ત પૂર્ણીયા એકમાત્ર હિન્દુ હતો. મુસલમાનોને ગૃહ કર, સંપત્તિ કરમાંથી મુક્તિ હતી. જે હિન્દુ મુસલમાન બની જતો હતો, તેને પણ આ છૂટ મળતી હતી. ટીપુ સુલતાનના મૃત્યુ પછી અંગ્રેજો દ્વારા નિયુક્ત કરાયેલા મૈસૂરના ભૂ-રાજસ્વ વિભાગના અધિકારી મેકલૉઇડ પણ લખે છે કે ટીપુ સુલતાનના રાજ્યમાં બધા અધિકારીઓના ફક્ત મુસ્લિમ નામ છે જેમ કે શેખ અલી, શેર ખાન, મુહમ્મદ સૈયદ, મીર હુસૈન, સૈયદ પીર વગેરે.
ભ્રાંતિ નં. ૨: ટીપુ સુલતાન અનેક મંદિરોને વાર્ષિક અનુદાન આપતો હતો.
નિરાકરણ: વિલિયમ લોગન અને લેવિસ રાઇસ અનુસાર, ટીપુ સુલતાનના આખા રાજ્યમાં તેના મૃત્યુ સમયે ફક્ત બે મંદિરોમાં દૈનિક પૂજા થતી હતી. તેમના મતે, ટીપુ સુલતાને દક્ષિણ ભારતમાં ૮૦૦ મંદિરોનો વિનાશ કર્યો હતો. અનેક લેખકોએ પોતાના લેખો દ્વારા ટીપુ સુલતાન દ્વારા તોડી પાડવામાં આવેલા મંદિરો પર વિચાર વ્યક્ત કર્યા છે.
ટીપુ દ્વારા મંદિરોનો વિધ્વંસ
ધી મૈસૂર ગેઝેટિયર જણાવે છે કે “ટીપુએ દક્ષિણ ભારતમાં આઠસોથી વધુ મંદિરો નષ્ટ કર્યા હતા.”
કે.પી. પદ્મનાભ મેનન અને શ્રીધરન મેનન દ્વારા લિખિત પુસ્તકોમાં તે ભગ્ન, નષ્ટ કરાયેલા મંદિરોમાંના કેટલાકનું વર્ણન કરે છે-
“ચિંગમ મહિના ૯૫૨ મલયાલમ એરા તદનુસાર ઓગસ્ટ ૧૭૮૬ માં ટીપુની ફોજે પ્રસિદ્ધ પેરુમનમ મંદિરની મૂર્તિઓનો ધ્વંસ કર્યો અને ત્રિચૂર અને કરવન્નૂર નદીની વચ્ચેના બધા મંદિરોનો ધ્વંસ કરી દીધો. ઇરિનજાલાકુડા અને થિરુવાંચીકુલમ મંદિરોને પણ ટીપુની સેના દ્વારા ખંડિત કરવામાં આવ્યા અને નષ્ટ કરવામાં આવ્યા.” અન્ય પ્રસિદ્ધ મંદિરોમાંથી કેટલાક, જેમને લૂંટવામાં આવ્યા, અને નષ્ટ કરવામાં આવ્યા, તે હતા – ત્રિપ્રંગોટ, થ્રિચૈમ્બરમ, થિરુમવાયા, થિરવનનૂર, કાલીકટ થાલી, હેમંબિકા મંદિર પાલઘાટનું જૈન મંદિર, મામ્મિયૂર, પરંબાતાલી, પેમ્માયાન્દુ, થિરવનજીકુલમ, ત્રિચૂરનું બડક્કુમન્નાથન મંદિર, બેલૂર શિવા મંદિર વગેરે.
“ટીપુની વ્યક્તિગત ડાયરી અનુસાર ચિરાકુલ રાજાએ ટીપુ સેના દ્વારા સ્થાનિક મંદિરોને વિનાશથી બચાવવા માટે, ટીપુ સુલતાનને ચાર લાખ રૂપિયાનું સોનું-ચાંદી આપવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. પરંતુ ટીપુએ ઉત્તર આપ્યો હતો, “જો આખી દુનિયા પણ મને આપી દેવામાં આવે તો પણ હું હિન્દુ મંદિરોને ધ્વંસ કરવાથી રોકાઈશ નહીં.”
“સૌ ચૂહે ખાકર બિલ્લી હજ કો ચલી”ની કહેવત તમે સાંભળી હશે. ટીપુ સુલતાન પર સચોટ રીતે લાગુ પડે છે.
ભ્રાંતિ નં. ૩: ટીપુ સુલતાનના શૃંગેરી મઠના જગદ્ગુરુ શંકરાચાર્ય સાથે ગાઢ મૈત્રી સંબંધો હતા. બંને વચ્ચે પત્રવ્યવહાર પણ જોવા મળે છે.
નિરાકરણ: જ્યાં સુધી શૃંગેરી મઠ સાથે સંબંધ છે, ડૉ. એમ. ગંગાધરન લખે છે કે ટીપુ સુલતાન ભૂત-પ્રેત વગેરેમાં વિશ્વાસ રાખતો હતો. તેણે શૃંગેરી મઠના આચાર્યોને ધાર્મિક અનુષ્ઠાન કરવા માટે દાન મોકલ્યું જેથી તેની સેના પર ભૂત-પ્રેત વગેરેનો કુપ્રભાવ ન પડે.
ભ્રાંતિ નં. ૪: ટીપુ સુલતાન દરરોજ નાસ્તો કરતા પહેલા રંગનાથજીના મંદિરે જતા હતા જે શ્રીરંગપટ્ટનમના કિલ્લામાં હતું.
નિરાકરણ: પી.સી.ન રાજા લખે છે કે શ્રી રંગનાથ સ્વામી મંદિરના પુજારીઓ દ્વારા ટીપુ સુલતાન માટે એક ભવિષ્યવાણી કરવામાં આવી હતી. જેના અનુસાર જો ટીપુ સુલતાન મંદિરમાં એક વિશેષ ધાર્મિક અનુષ્ઠાન કરાવતો તો તેને દક્ષિણ ભારતનો સુલતાન બનવાથી કોઈ રોકી શકતું નહીં. અંગ્રેજો સામે એકવાર યુદ્ધમાં વિજય પ્રાપ્ત થવાનો શ્રેય ટીપુએ જ્યોતિષોની તે સલાહને આપ્યો હતો. જેના કારણે તેને યુદ્ધમાં વિજય પ્રાપ્ત થયો, આ જ કારણે ટીપુએ તે જ્યોતિષીઓને અને મંદિરને ઇનામ રૂપી સહયોગ આપીને સન્માનિત કર્યા હતા. શૃંગેરી મઠ અને શ્રી રંગનાથ સ્વામી મંદિરનું નામ લઈને ટીપુને ઉદારવાદી સિદ્ધ કરવું પોતાને છેતરવા સમાન છે.
ભ્રાંતિ ૫: ટીપુ સુલતાને ક્યારેય હિન્દુઓને પીડિત કર્યા નથી. ક્યારેય હિન્દુઓ પર અત્યાચાર કર્યા નથી.
નિરાકરણ: ટીપુ સુલતાનના પત્રો અને તલવાર પર અંકિત શબ્દો વાંચીને ટીપુ સુલતાનનો અસલી ચહેરો સામે આવે છે.
ટીપુના પત્રો
ટીપુ દ્વારા લખાયેલા કેટલાક પત્રો, સંદેશાઓ, અને સૂચનાઓના કેટલાક અંશ નીચે મુજબ છે. વિખ્યાત ઇતિહાસકાર, સરદાર પાણિકર, એ લંડનની ઇન્ડિયા ઑફિસ લાઇબ્રેરીમાંથી આ સંદેશાઓ, સૂચનાઓ અને પત્રોના મૂળ શોધ્યા હતા.
(૧) અબ્દુલ કાદરને લખેલો પત્ર ૨૨ માર્ચ ૧૭૮૮
“બાર હજારથી વધુ હિન્દુઓને ઇસ્લામથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા (ધર્માંતરિત કરવામાં આવ્યા). આમાં અનેક નમ્બુદિરી હતા. આ ઉપલબ્ધિનો હિન્દુઓ વચ્ચે વ્યાપક પ્રચાર કરવામાં આવે. સ્થાનિક હિન્દુઓને તમારી પાસે લાવવામાં આવે, અને તેમને ઇસ્લામમાં ધર્માંતરિત કરવામાં આવે. કોઈ પણ નમ્બુદિરીને છોડવામાં ન આવે.”
(૨) કાલિકટના પોતાના સેના નાયકને લખેલો પત્ર દિનાંક ૧૪ ડિસેમ્બર ૧૭૮૮
“હું તમારી પાસે મીર હુસૈન અલી સાથે પોતાના બે અનુયાયી મોકલી રહ્યો છું. તેમની સાથે તમે બધા હિન્દુઓને બંદી બનાવી લેજો અને વધ કરી દેજો…”. મારા આદેશ છે કે વીસ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના લોકોને કારાગૃહમાં રાખી લેજો અને શેષમાંથી પાંચ હજારનો ઝાડ પર લટકાવીને વધ કરી દેજો.”
(૩) બદરૂઝ સમાઁ ખાનને લખેલો પત્ર (દિનાંક ૧૯ જાન્યુઆરી ૧૭૯૦)
“શું તમને જ્ઞાત નથી કે નજીકના સમયમાં મેં મલબારમાં એક મોટી વિજય પ્રાપ્ત કરી છે, ચાર લાખથી વધુ હિન્દુઓને મુસલમાન બનાવી દેવામાં આવ્યા હતા. મારો હવે અતિ શીઘ્ર જ તે પાણી રમન નાયર તરફ આગળ વધવાનો નિશ્ચય છે. આ વિચાર કરીને કે કાલંતરમાં તે અને તેની પ્રજા ઇસ્લામમાં ધર્માંતરિત કરી લેવામાં આવશે, મેં શ્રીરંગપટ્ટનમ પાછા જવાનો વિચાર ત્યાગી દીધો છે.”
ટીપુએ હિન્દુઓ પ્રત્યે યાતના માટે મલબારના વિવિધ ક્ષેત્રોના પોતાના સેના નાયકોને અનેક પત્રો લખ્યા હતા.
“જિલ્લાના પ્રત્યેક હિન્દુનું ઇસ્લામમાં આદર (ધર્માંતરણ) થવું જોઈએ; તેમને તેમના છુપાયેલા સ્થાનમાં શોધવામાં આવવું જોઈએ; તેમના ઇસ્લામમાં સર્વવ્યાપી ધર્માંતરણ માટે બધા માર્ગ અને યુક્તિઓ – સત્ય અને અસત્ય, કપટ અને બળ – બધાનો ઉપયોગ કરવામાં આવવો જોઈએ.”
મૈસૂરના ત્રીજા યુદ્ધ (૧૭૯૨) પૂર્વેથી લઈને નિરંતર ૧૭૯૮ સુધી અફઘાનિસ્તાનના શાસક, અહમદશાહ અબ્દાલીના પ્રપૌત્ર, ઝમનશાહ, સાથે ટીપુએ પત્રવ્યવહાર સ્થાપિત કરી લીધો હતો. કબીર કૌસર દ્વારા લિખિત, ‘હિસ્ટ્રી ઑફ ટીપુ સુલતાન’ (પૃ. ૧૪૧-૧૪૭) માં આ પત્રવ્યવહારનો અનુવાદ થયો છે. તે પત્રવ્યવહારના કેટલાક અંશ નીચે આપવામાં આવ્યા છે.
ટીપુના ઝમનશાહ માટે પત્રો
(૧) “મહામહિમ, તમને સૂચિત કરવામાં આવ્યું હશે કે, મારી મહાન અભિલાષાનો ઉદ્દેશ્ય જિહાદ (ધર્મ યુદ્ધ) છે. આ યુક્તિનું આ ભૂમિ પર પરિણામ એ છે કે અલ્લાહ, આ ભૂમિના મધ્યે, મોહમ્મદીય વસાહતના ચિહ્નની રક્ષા કરતો રહે છે, ‘નોઆના આર્ક’ની જેમ રક્ષા કરતો રહે છે અને ત્યજી દેવાયેલા અવિશ્વાસીઓની વધેલી ભુજાઓને કાપતો રહે છે.”
(૨) “ટીપુથી ઝમનશાહને, પત્ર દિનાંક શહબાનનો સાતમો ૧૨૧૧ હિજરી (તદનુસાર ૫ ફેબ્રુઆરી ૧૭૮૯)”….આ પરિસ્થિતિઓમાં જે, પૂર્વથી લઈને પશ્ચિમ સુધી, સૂર્યના સ્વર્ગના કેન્દ્રમાં હોવાને કારણે, બધાને જ્ઞાત છે. હું વિચાર કરું છું કે અલ્લાહ અને તેના પૈગમ્બરના આદેશોથી એક મત થઈને આપણે પોતાના ધર્મના શત્રુઓ વિરુદ્ધ ધર્મ યુદ્ધ કાર્યાન્વિત કરવા માટે, સંગઠિત થઈ જવું જોઈએ. આ ક્ષેત્રના પંથના અનુયાયી, શુક્રવારના દિવસે એક નિશ્ચિત કરેલા સ્થાન પર સદૈવ એકત્ર થઈને આ શબ્દોમાં પ્રાર્થના કરે છે. “હે અલ્લાહ! તે લોકોને, જેમણે પંથનો માર્ગ રોકી રાખ્યો છે, કતલ કરી દો. તેમના પાપો માટે, તેમના નિશ્ચિત દંડ દ્વારા, તેમના શીર્ષોને દંડ દો.”
મારો પૂરો વિશ્વાસ છે કે સર્વશક્તિમાન અલ્લાહ પોતાના પ્રિયજનોના હિત માટે તેમની પ્રાર્થનાઓ સ્વીકાર કરી લેશે અને પવિત્ર ઉદ્દેશ્યની ગુણવત્તાને કારણે આપણા સામૂહિક પ્રયાસોને તે ઉદ્દેશ્ય માટે ફળીભૂત કરી દેશે. અને આ શબ્દોના, “તારી (અલ્લાહ)ની સેનાઓ જ વિજયી થશે”, તારા પ્રભાવથી અમે વિજયી અને સફળ થઈશું.
ટીપુ દ્વારા હિન્દુઓ પર કરવામાં આવેલા અત્યાચારો તેની નિષ્પક્ષ હોવાની સારી રીતે પોલ ખોલે છે.
૧. ડૉ. ગંગાધરનજી બ્રિટિશ કમિશનની રિપોર્ટના આધારે લખે છે કે ઝમોરિયન રાજાના પરિવારના સભ્યોને અને અનેક નાયર હિન્દુઓને ટીપુ દ્વારા જબરદસ્તી સુન્નત કરીને મુસલમાન બનાવવામાં આવ્યા હતા અને ગૌમાંસ ખાવા માટે મજબૂર પણ કરવામાં આવ્યા હતા.
૨. બ્રિટિશ કમિશન રિપોર્ટના આધારે ટીપુ સુલતાનના મલબાર હુમલાઓ ૧૭૮૩-૧૭૯૧ના સમયમાં લગભગ ૩૦,૦૦૦ હિન્દુ નમ્બુદિરી મલબારમાં પોતાની બધી ધન-દૌલત અને ઘર-બાર છોડીને ત્રાવણકોર રાજ્યમાં આવીને વસી ગયા હતા.
૩. ઇલાનકુલમ કુંજન પિલ્લઈ લખે છે કે ટીપુ સુલતાનના મલબાર આક્રમણના સમયે કોઝીકોડમાં ૭૦૦૦ બ્રાહ્મણોના ઘર હતા જેમાં થી ૨૦૦૦ને ટીપુએ નષ્ટ કરી દીધા હતા અને ટીપુના અત્યાચારથી લોકો પોતાના ઘરો છોડીને જંગલોમાં ભાગી ગયા હતા. ટીપુએ સ્ત્રીઓ અને બાળકોને પણ બક્ષ્યા નહોતા. જબરદસ્તી ધર્મ પરિવર્તનને કારણે માપલા મુસલમાનોની સંખ્યામાં અત્યંત વૃદ્ધિ થઈ જ્યારે હિન્દુ વસ્તી ન્યૂન થઈ ગઈ.
૪. રાજા વર્મા કેરળમાં સંસ્કૃત સાહિત્યના ઇતિહાસમાં મંદિરોના તૂટવાનો અત્યંત વીભત્સ વિવરણ કરતા લખે છે કે હિન્દુ દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓને તોડીને અને પશુઓના માથા કાપીને મંદિરોને અપવિત્ર કરવામાં આવતા હતા.
૫. બિદુર, ઉત્તર કર્ણાટકનો શાસક અયાઝ ખાન હતો જે પૂર્વમાં કામરાન નામ્બિયાર હતો, તેને હૈદર અલીએ ઇસ્લામમાં દીક્ષિત કરી મુસલમાન બનાવ્યો હતો. ટીપુ સુલતાન અયાઝ ખાનને શરૂઆતથી જ પસંદ કરતો નહોતો તેથી તેણે અયાઝ પર હુમલો કરવાનું મન બનાવી લીધું. જ્યારે અયાઝ ખાનને આની ખબર પડી ત્યારે તે મુંબઈ ભાગી ગયો. ટીપુ બિદુર આવ્યો અને ત્યાંની બધી જનતાને ઇસ્લામ કબૂલ કરવા મજબૂર કરી દીધી હતી. જે ન બદલ્યા તેમના પર ભયાનક અત્યાચાર કરવામાં આવ્યા હતા. કુર્ગ પર ટીપુ સાક્ષાત્ રાક્ષસ બનીને તૂટી પડ્યો હતો. તેણે લગભગ ૧૦,૦૦૦ હિન્દુઓને ઇસ્લામમાં જબરદસ્તી પરિવર્તિત કર્યા હતા. કુર્ગના લગભગ ૧૦૦૦ હિન્દુઓને પકડીને શ્રીરંગપટ્ટનમના કિલ્લામાં બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા, જેમના પર ઇસ્લામ કબૂલ કરવા માટે અત્યાચાર કરવામાં આવ્યા હતા. પછીથી અંગ્રેજોએ જ્યારે ટીપુને મારી નાખ્યો ત્યારે જ તેઓ જેલમાંથી છૂટ્યા અને ફરીથી હિન્દુ બની ગયા. કુર્ગ રાજ પરિવારની એક કન્યાને ટીપુએ જબરન મુસલમાન બનાવીને નિકાહ પણ કરી લીધો હતો.
૬. મુસ્લિમ ઇતિહાસકાર પી.એસ. સૈયદ મુહમ્મદ કેરલા મુસ્લિમ ચરિત્રમમાં લખે છે કે ટીપુનું કેરળ પર આક્રમણ આપણને ભારત પર આક્રમણ કરનારા ચંગેઝ ખાન અને તૈમૂર લંગની યાદ અપાવે છે.
આ લેખમાં ટીપુના અત્યાચારોનું અત્યંત સંક્ષિપ્તમાં વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે.
ભ્રાંતિ ૬. ટીપુ સુલતાન દેશભક્ત હતો. તેણે પોતાના રાજ્યની રક્ષા માટે પોતાના પ્રાણ આપીને વીરગતિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
નિરાકરણ: સૌપ્રથમ તો ટીપુ સુલતાનના પિતા હૈદર અલીએ સૌપ્રથમ તો મૈસૂરના વાડિયાર રાજાને હટાવીને પોતાની સત્તા ગ્રહણ કરી હતી. તેથી મૈસૂરને ટીપુ સુલતાનનું રાજ્ય કહેવું ખોટું છે. બીજું, ટીપુનું સપનું દક્ષિણનો ઔરંગઝેબ બનવાનું હતું. ટીપુ પાદશાહ બનવા માંગતો હતો. તેનું સ્વપ્ન દેશવાસીઓ માટે એક ઉન્નત દેશનું નિર્માણ કરવાનું નહીં પરંતુ દક્ષિણ ભારતને દારુલ ઇસ્લામમાં બદલવાનું હતું. મલબાર જેવા સુંદર પ્રદેશનો ટીપુએ જે પ્રકારે વિનાશ કર્યો. તેને વાંચીને કોઈ પણ નિષ્પક્ષ વ્યક્તિ કહી શકે છે કે તે એક દેશભક્ત નહીં પરંતુ એક દુર્દાંત, મતાંધ, કટ્ટર અત્યાચારીનું લક્ષણ છે.
ડૉ. વિવેક આર્ય
સંદર્ભ સૂચિ
[i] ઇતિહાસ કે સાથ યહ અન્યાય: પ્રો. બી.એન. પાન્ડેય
[ii] એમ.એચ. ગોપાલ ટીપુ સુલતાન ઇન મૈસૂર: એન ઇકોનોમિક હિસ્ટ્રી
[iii] ટીપુ સુલતાન એક્સ-રેડ: ડૉ. આઈ.એમ. મુથન્ના
[iv] વિલિયમ લોગન મલબાર મૈન્યુઅલ
[v] લેવિસ રાઇસ મૈસૂર ગેઝેટિયર
[vi] કર્નલ આર.ડી. પાલસોકર કન્ફર્મ્સ ઇટ ઇન હીઝ રાઈટિંગ્સ.
[vii] હિન્દુ ટેમ્પલ્સ: વોટ હેપનડ ટૂ ધેમ (વોલ્યુમ્સ ૧ અને ૨), સીતારામ ગોયલ
·ઇન્ડિયન મુસ્લિમ્સ: હુ આર ધે, કે.એસ. લાલ
·નેશનાલિઝમ એન્ડ ડિસ્ટોર્શન ઑફ ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી, ડૉ. એન.એસ. રાજારામ
·નેગેશનિઝમ ઇન ઇન્ડિયા – કન્સિલિંગ ધ રેકોર્ડ ઑફ ઇસ્લામ, ડૉ. કોનરાડ એલ્સ્ટ
·પર્વર્ઝન ઑફ ઇન્ડિયાઝ પોલિટિકલ પાર્લન્સ, સીતારામ ગોયલ
[viii] હિસ્ટ્રી ઑફ કોચીન
[ix] હિસ્ટ્રી ઑફ કેરળ
[x] ફ્રીડમ સ્ટ્રગલ ઇન કેરળ: સરદાર કે.એમ. પાણિકર
[xi] ડૉ. એમ. ગંગાધરન માતૃભૂમિ સાપ્તાહિક જાન્યુઆરી ૧૪-૨૦, ૧૯૯૦
[xii] કેસરી વાર્ષિક ૧૯૬૪
[xiii] ભાષા પોષણી-મલયાલમ જર્નલ, ઓગસ્ટ ૧૯૨૩
[xiv] એ જ પુસ્તકમાં
[xv] એ જ પુસ્તકમાં
[xvi] હિસ્ટોરિકલ સ્કેચીઝ ઑફ ધી સાઉથ ઑફ ઇન્ડિયા ઇન એન એટેમ્પ્ટ ટૂ ટ્રેસ ધી હિસ્ટ્રી ઑફ મૈસૂર- માર્ક વિલ્ક્સ, ખંડ ૨ પૃષ્ઠ ૧૨૦
[xvii] ઇલમકુલમ કુંજન પિલ્લઈ રોટ ઇન ધ માતૃભૂમિ વીકલી ઑફ ડિસેમ્બર ૨૫, ૧૯૫૫
[xviii] વટ્ટંકૂર રાજા રાજા વર્મા ઇન હીઝ ફેમસ લિટરરી વર્ક, હિસ્ટ્રી ઑફ સંસ્કૃત લિટરેચર ઇન કેરળ
[xix] પી.સી.ન રાજા કેસરી વાર્ષિક ૧૯૬૪
#ટીપુ_સુલતાન_એક_અત્યાચારી