હિન્દુઓનો વિસરાયેલો કોહટ નરસંહાર: એક પ્રારંભિક ઇતિહાસ
સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ સનાતન સમાજ માટે જે ઉત્કૃષ્ટ સેવાઓ આપી હતી, તેમાંની એક હતી અત્યંત અસરકારક ‘શુદ્ધિ ચળવળ’ની રચના. તેમના સમયમાં, જબરદસ્તીથી ધર્માંતરિત થયેલા હિન્દુઓને તેમના પૂર્વજોના ધર્મમાં પાછા લાવવાનું કાર્ય સાહસિક અને ઉમદા બંને હતું. આજે તેને ‘ઘર વાપસી’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં, શુદ્ધિ ચળવળને નોંધપાત્ર સફળતા મળી.
૧૮૮૩માં સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના અવસાન પછી, તેમનું કાર્ય તેમના યોગ્ય શિષ્ય સ્વામી શ્રદ્ધાનંદ દ્વારા વધુ ઉત્સાહથી આગળ ધપાવવામાં આવ્યું. સ્વામી શ્રદ્ધાનંદ ઇસ્લામિક કટ્ટરપંથી ભાઈઓ, મુહમ્મદ અલી અને શૌકત અલી સાથે ગાંધીજીના સંબંધો જોઈને ચિંતિત હતા. તેમને ગાંધીજીના ‘હિન્દુ-મુસ્લિમ ભાઈ-ભાઈ’ના પ્રમાણપત્રની જરૂર નહોતી. સ્વામી શ્રદ્ધાનંદના પ્રભાવનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે મલકાણા રાજપૂતોને ફરીથી હિન્દુ ધર્મમાં લાવવાના તેમના પ્રયત્નો સફળ રહ્યા હતા. આ રાજપૂતો લાંબા સમયથી પોતાના ધર્મમાં પાછા આવવા માંગતા હતા, તેમને માત્ર સુરક્ષા અને યોગ્ય નેતૃત્વની જરૂર હતી, જે સ્વામીજીએ પૂરી પાડી.
૧૯૨૩ સુધીમાં, મુસ્લિમ ઉલેમાઓ એટલા ગભરાઈ ગયા કે તેમણે તાત્કાલિક પગલાં લેવાનું નક્કી કર્યું. ૧૯૨૩ના મધ્યમાં, મુસ્લિમ નેતૃત્વએ મુસ્લિમોને એક સંગઠિત સમુદાય તરીકે તૈયાર કરવા માટે ‘તન્ઝીમ અને તબલીગ’ ચળવળ શરૂ કરી.
સ્વામી શ્રદ્ધાનંદે તરત જ વળતો પ્રહાર કર્યો અને ‘સંગઠન’ ચળવળ શરૂ કરી. આ દરમિયાન હિન્દુઓમાં ‘ક્ષત્રિય ભાવ’ અને શારીરિક સંસ્કૃતિનો પુનઃઉદય થયો. ઉત્તર અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં અખાડા અને માર્શલ આર્ટ્સ સેન્ટરો શરૂ થયા, જેનાથી તબલીગીઓ વધુ ડરી ગયા. સ્વામી શ્રદ્ધાનંદને શ્રીમંત હિન્દુ જમીનદારોનો ટેકો મળ્યો, જેમણે સેંકડો લોકોને સનાતન ધર્મમાં પાછા લાવવામાં મદદ કરી.
આ તણાવની શરૂઆત હતી. મુહમ્મદ અલીએ તેનું વર્ણન આ રીતે કર્યું હતું:
“હું પ્રામાણિકપણે સ્વીકારું છું કે આવા પ્રસંગોએ હું એ દિવસો માટે નિસાસો નાખું છું જ્યારે અમારા પૂર્વજો માથા ગણવાને બદલે માથા કાપીને બાબતોનો ઉકેલ લાવતા હતા.”

આર.સી. મજુમદારનું વિશ્લેષણ સ્પષ્ટ છે:
હિન્દુઓ સ્વાભાવિક રીતે જ શુદ્ધિ ચળવળ પ્રત્યે મુસ્લિમોના વલણથી નારાજ હતા અને અન્યને પોતાના ધર્મમાં પાછા લાવવાને ન્યાયી માનતા હતા – એક એવો અધિકાર જેનો મુસ્લિમો અત્યાર સુધી કોઈપણ રોકટોક વગર ઉપયોગ કરતા આવ્યા હતા.

મે ૧૯૨૩માં, કલકત્તામાં મસ્જિદ પાસેથી પસાર થતી આર્ય સમાજની શોભાયાત્રા પર મુસ્લિમ ટોળાએ હુમલો કર્યો કારણ કે ત્યાં ‘ધાર્મિક સંગીત’ વાગી રહ્યું હતું. આનાથી લોહિયાળ રમખાણો થયા જેમાં બંને પક્ષે ભારે જાનહાનિ થઈ. પરંતુ સનાતન ભાવના ડગી નહીં.
મુસ્લિમ ઉલેમાઓ આ સહન ન કરી શક્યા. ૨૯ ડિસેમ્બર ૧૯૨૩ના રોજ કાકીનાડા (આંધ્રપ્રદેશ) માં જમીયત-ઉલ-ઉલેમા કોન્ફરન્સ બોલાવવામાં આવી, જેમાં શુદ્ધિ ચળવળને “ભારતના સૌથી મોટા દુશ્મન” ગણાવવામાં આવી.
૧૫ જુલાઈ ૧૯૨૪: બકરી ઈદ અને દિલ્હીની હિંસા
દિલ્હીમાં, કેટલાક કસાઈઓએ હિન્દુ વિસ્તારના રસ્તા પરથી બળજબરીથી ગાયને કતલખાને લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો, જ્યારે બ્રિટિશ સરકારે તે રસ્તો બંધ રાખવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આનાથી રમખાણો ફાટી નીકળ્યા. મુસ્લિમ કસાઈઓએ ૧૨ હિન્દુઓની હત્યા કરી અને ૧૦૦ જેટલાને ઘાયલ કર્યા. હિન્દુઓએ ડરના માર્યા દુકાનો અને ઘરો બંધ કરી દીધા, છતાં છૂટાછવાયા હુમલાઓ અને મંદિર અપવિત્ર કરવાની ઘટનાઓ ચાલુ રહી.
૧૯૨૪ની બકરી ઈદ પર માત્ર દિલ્હી જ નહીં, પણ નાગપુર, જબલપુર અને બેરારમાં પણ આવી જ હિંસા જોવા મળી હતી. દરેક જગ્યાએ કારણ એક જ હતું: મુસ્લિમો દ્વારા ગાયની કુરબાનીનો આગ્રહ અને હિન્દુઓ દ્વારા તેનો વિરોધ.
ગુલબર્ગાનો પ્રકોપ
સૌથી ભયાનક સ્થિતિ ગુલબર્ગામાં હતી, જે ત્યારે હૈદરાબાદના નિઝામના શાસન હેઠળ હતું. ત્યાં મુસ્લિમ ટોળાઓએ લગભગ ૧૫ મંદિરો પર હુમલો કર્યો અને મૂર્તિઓ તોડી નાખી. તેમણે પવિત્ર ‘શરણ વિશ્વેશ્વર મંદિર’ પર હુમલો કર્યો અને રથને સળગાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. બીજા દિવસે હિંસા વધુ વધી અને લગભગ ૫૦ જેટલા મંદિરોને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું, મૂર્તિઓ ખંડિત કરવામાં આવી અને હિન્દુઓની દુકાનો લૂંટવામાં આવી.
આ ઘટનાઓના સમાચાર આખા ભારતમાં ફેલાઈ ગયા. જ્યારે હિન્દુઓ આક્રોશ અને દુઃખમાં હતા, ત્યારે મુસ્લિમ નેતૃત્વએ ગુલબર્ગાની ઘટનાને એક પ્રેરણા તરીકે લીધી. તેમનું આગામી લક્ષ્ય હતું: કોહટ (હાલ પાકિસ્તાનમાં). હંમેશની જેમ, હિન્દુઓ અજાણ અને બિનતૈયાર રહ્યા.