ગીતાપ્રેસ એ પણ અંગ્રેજો સામે લડત ચલાવી હતી.
રાજીવ દીક્ષિત..

#BBC_ને_જવાબ

આજથી લગભગ છ મહિના પહેલા મેં BBCમાં ગીતાપ્રેસ પર એક લેખ વાંચ્યો હતો. લેખમાં એવો કુતર્ક રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો કે કેવી રીતે ગીતાપ્રેસ નામનું છાપખાનું ‘હિંદુ ભારત’ બનાવવાના મિશન પર કામ કરી રહ્યું છે. ત્યારબાદ મેં બીજો એક લેખ વાંચ્યો જેનું શીર્ષક હતું – “ગીતાપ્રેસની મહિલાઓ પર તાલિબાની વિચારધારા”. આ બંને લેખ વાંચીને મારા મગજમાં શંકા જાગી કે આખરે BBC ગીતાપ્રેસ જેવી વિશુદ્ધ ધાર્મિક સંસ્થાનો વિરોધ શા માટે કરી રહ્યું છે? ચોક્કસ આની પાછળ કોઈ રહસ્ય છુપાયેલું છે, કારણ કે BBC ભારતની તે દરેક  શક્તિનો વિરોધ કરતું આવ્યું છે જે અંગ્રેજી સત્તાના વિરોધી હતા. ત્યારે જ મને વિચાર આવ્યો કે નક્કી ગીતાપ્રેસ પણ અંગ્રેજી સત્તા વિરુદ્ધ રહ્યું હશે.
ત્યારથી હું શોધ કરી રહ્યો હતો. ગઈકાલે મારી શોધ પૂરી થઈ અને આજે હું BBCના એ જૂના લેખનો જવાબ આપી રહ્યો છું. આગળ વધતા પહેલા જણાવી દઉં કે ગીતાપ્રેસ વિરુદ્ધ ડાબેરીઓનું અલગ ષડયંત્ર ચાલી રહ્યું છે. ગીતાપ્રેસ પર એક ડાબેરી પત્રકારે પુસ્તક પણ લખ્યું છે, જેનું નામ છે – Gita Press And The Making Of Hindu India.
ગીતાપ્રેસની સ્થાપના ૧૯૨૪માં થઈ, પરંતુ તે પહેલા ૧૯૨૦માં કલકત્તામાં ‘ગોવિંદ ભવન કાર્યાલય’ની સ્થાપના થઈ હતી અને તેની પણ પહેલા ‘કલ્યાણ’ પત્રિકા શરૂ થઈ હતી. બહુ ઓછા લોકોને જાણકારી હશે કે ગીતાપ્રેસના સંસ્થાપક હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દાર એક ક્રાંતિકારી હતા અને તેમના ક્રાંતિકારી સંગઠનનું નામ હતું – અનુશીલન સમિતિ. કલકત્તામાં બંદૂક, પિસ્તોલ અને કારતૂસની એક શસ્ત્ર કંપની હતી જેનું નામ હતું – “રોડા આર.બી. એન્ડ કંપની”. આ કંપની જર્મની, ઇંગ્લેન્ડ વગેરે દેશોથી બંદરો દ્વારા હથિયારોની પેટીઓ મંગાવતી હતી.
દેશભક્ત ક્રાંતિકારીઓને અંગ્રેજો સામે લડવા માટે પિસ્તોલ અને કારતૂસની જરૂર હતી, પરંતુ તેમની પાસે તે ખરીદવા માટે ધન નહોતું. ત્યારે અનુશીલન સમિતિના ક્રાંતિકારીઓએ હથિયારોની પેટીઓ ચોરવાની યોજના બનાવી અને આ કામ હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દારજીને સોંપવામાં આવ્યું. હનુમાન પ્રસાદજીએ આ કામ સહર્ષ સ્વીકારી લીધું. આ રોડા કંપનીમાં એક શિરીષ ચંદ્ર મિત્ર નામના બંગાળી ક્લર્ક હતા, જેઓ આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિના હતા અને હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દારજીનો ખૂબ આદર કરતા હતા. પોદ્દારજીએ તેનો સંપર્ક સાધીને તે ક્લર્કને પોતાના પક્ષમાં કરી લીધા.
એક દિવસ કંપનીએ શિરીષ ચંદ્ર મિત્રને કહ્યું કે દરિયાઈ જકાત ભરીને માલ છોડાવી લાવવો. તેમણે આ માહિતી તત્કાલ હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દારજીને આપી દીધી. માહિતી મળતા જ પોદ્દારજી કલકત્તા બંદર પર પહોંચી ગયા. આ વાત ૨૬ ઓગસ્ટ ૧૯૧૪, બુધવારના દિવસની છે. બંદર પર રોડા કંપનીની ૨૦૨ હથિયારની પેટીઓ આવેલી હતી, જેમાં ૮૦ માઉઝર પિસ્તોલ અને ૪૬ હજાર કારતૂસ હતા, જે કંપનીના ક્લર્ક શિરીષચંદ્ર મિત્રએ જકાત ભરીને છોડાવી લીધા.
બંદરની બહાર હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દારજી શિરીષ ચંદ્રની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. તેમાંથી ૧૯૨ પેટીઓ કંપનીમાં પહોંચાડી દેવામાં આવી અને બાકીની ૧૦ શસ્ત્ર પેટીઓ હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દારના ઘરે પહોંચી ગઈ. પોદ્દારજીએ તરત જ પોતાના સંગઠનના ક્રાંતિકારી સાથીઓને બોલાવ્યા અને બધા હથિયારો સોંપી દીધા. તે પેટીઓમાં ૩૦૦ મોટા કદની પિસ્તોલ હતી. જેમાંથી ૪૧ પિસ્તોલ બંગાળના ક્રાંતિકારીઓ વચ્ચે વહેંચવામાં આવી અને બાકીની ૩૯ પિસ્તોલ બંગાળની બહાર અન્ય પ્રાંતોમાં મોકલવામાં આવી – કાશી, અલ્હાબાદ, બિહાર, પંજાબ અને રાજસ્થાન પણ ગઈ.
ઓગસ્ટ ૧૯૧૪ પછી ક્રાંતિકારીઓએ આ માઉઝર પિસ્તોલોથી સરકારી અફસરો અને અંગ્રેજોને મારવા જેવા ૪૫ કાંડ કર્યા હતા. ક્રાંતિકારીઓએ બંગાળના મામુરાબાદમાં જે ધાડ પાડી હતી તેમાં પણ પોલીસને ખબર પડી કે આ રોડા કંપનીમાંથી ગાયબ થયેલી માઉઝર પિસ્તોલનો ઉપયોગ થયો છે.
હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દારજીને પેટીઓ સંતાડવામાં અને ઠેકાણે પહોંચાડવામાં પંડિત વિષ્ણુ પરાડકર (જેઓ પછીથી ‘કલ્યાણ’ના સંપાદક બન્યા) અને સફાઈ કર્મચારી સુખલાલે પણ મદદ કરી હતી. બાદમાં આ મામલો ખુલ્યા પછી હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દાર, ક્લર્ક શિરીષ ચંદ્ર મિત્ર અને અન્ય સાથીઓ વિરુદ્ધ ધરપકડના વોરંટ નીકળ્યા. ૧૬ જુલાઈ ૧૯૧૪ના રોજ કલકત્તાની બિરલા ક્રાફ્ટ એન્ડ કંપનીમાંથી હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દારજીની ધરપકડ કરવામાં આવી. બાકીના લોકો પણ પકડાયા. બધાને કલકત્તાની ડુરન્ડા હાઉસ જેલમાં રાખવામાં આવ્યા. પોલીસે ૧૫ દિવસ સુધી બધાને ફાંસી અને કાળાપાણીની સજાની ધમકી આપીને સાથીઓના નામ કઢાવવા માંગ્યા, પણ કોઈએ મચક ન આપી. પોદ્દારજીની ધરપકડથી મારવાડી સમાજમાં ભય ફેલાઈ ગયો અને પકડાઈ જવાના ડરથી લોકોએ પોદ્દારજીનું લખેલું સાહિત્ય પણ સળગાવી દીધું હતું.
પૂરતા પુરાવા ન મળવાને કારણે હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દારજી છૂટી ગયા. તેના બે મુખ્ય કારણો હતા: એક તો કંપનીના ક્લર્ક શિરીષ ચંદ્ર મિત્ર બંગાળ છોડી ચૂક્યા હતા તેથી પકડાયા નહીં, અને બીજું કે અસહ્ય અત્યાચારો પછી પણ કોઈએ ભેદ ખોલ્યો નહીં.
આ ઘટનાના છ વર્ષ પહેલા ૧૯૦૮માં જે બંગાળના માનિકતલા અને અલીપુર બોમ્બ કાંડ થયા હતા, તેમાં પણ પરોક્ષ રીતે ગીતાપ્રેસ ગોરખપુરના સંપાદક હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દાર સામેલ હતા. તેમણે બોમ્બ કાંડના આરોપી ક્રાંતિકારીઓની પેરવી કરી હતી. પોદ્દારજીનો ભુપેન્દ્રનાથ દત્ત, શ્યામ સુંદર ચક્રવર્તી, રાસ બિહારી બોસ અને પુલિન બિહારી દાસ જેવા ક્રાંતિકારીઓ સાથે ગાઢ સંબંધ હતો. પોતાની ધાર્મિક ‘કલ્યાણ’ પત્રિકા વેચીને તેઓ ક્રાંતિકારીઓની મદદ કરતા હતા. પાછળથી જ્યારે કલકત્તામાં ગોવિંદ ભવન કાર્યાલયની સ્થાપના થઈ, ત્યારે પુસ્તકો અને કલ્યાણ પત્રિકાના બંડલની નીચે ક્રાંતિકારીઓના હથિયારો છુપાવવામાં આવતા હતા.
એટલું જ નહીં, ખુદીરામ બોઝ, કન્હાઈ લાલ, વારીન્દ્ર ઘોષ અને અરવિંદ ઘોષના મુકદ્દમામાં પણ અનુશીલન સમિતિ વતી હનુમાન પ્રસાદ પોદ્દારે પેરવી કરી હતી. તે દિવસોમાં ક્રાંતિકારીઓની પેરવી કરવી એ કોઈ સામાન્ય વાત નહોતી.
ભારત વિભાજનની માંગ પર જ્યારે કોંગ્રેસી નેતાઓ ઝીણા સામે ચૂપ રહેતા હતા, ત્યારે ગીતાપ્રેસની ‘કલ્યાણ’ પત્રિકા જોરદાર અવાજે કહેતી હતી –
“જિન્ના ચાહે દે દે જાન, નહીં મિલેગા પાકિસ્તાન”
આ પંક્તિ ‘કલ્યાણ’ના મુખ્ય પૃષ્ઠ પર છપાતી હતી. પાકિસ્તાનના નિર્માણના વિરોધમાં ‘કલ્યાણ’ મહિનાઓ સુધી લખતું રહ્યું.
ગીતાપ્રેસની ‘કલ્યાણ’ પત્રિકા એટલી નિર્ભય હતી કે તેણે એક અંકમાં વડાપ્રધાન નહેરુને હિંદુ વિરોધી સુધી કહી દીધા હતા. તેણે મહાત્મા ગાંધીને પણ એકવાર ખરીખોટી સંભળાવતા કહ્યું હતું –
“મહાત્મા ગાંધી પ્રત્યે મને લાંબા સમયથી શ્રદ્ધા છે, પરંતુ અત્યારે તેઓ જે કરી રહ્યા છે અને ગીતાનો હવાલો આપીને હિંસા-અહિંસાની જે મનઘડત વ્યાખ્યા કરી રહ્યા છે, તેનાથી હિંદુઓને ચોક્કસ નુકસાન થઈ રહ્યું છે અને ગીતાનો પણ દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે.”
જ્યારે માલવીયજી હિંદુઓ પર થતા અત્યાચારોની ગાથા સાંભળીને ૧૯૪૬માં સ્વર્ગવાસ પામ્યા, ત્યારે ગીતાપ્રેસે તેમની સ્મૃતિમાં ‘કલ્યાણ’નો શ્રદ્ધાંજલિ અંક બહાર પાડ્યો હતો. તેમાં નોઆખલી અને પંજાબ-સિંધમાં થઈ રહેલા અત્યાચારો પર માલવીયજીની ટિપ્પણીઓ હતી. જેના કારણે ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારની કોંગ્રેસ સરકારે આ અંકને વાંધાજનક ગણીને જપ્ત કરી લીધો હતો.
જ્યારે ભારત વિભાજન સમયે રમખાણો શરૂ થયા અને પાકિસ્તાનથી હિંદુઓ પર અત્યાચારના સમાચાર આવવા લાગ્યા, ત્યારે પણ ગીતાપ્રેસે કોંગ્રેસના નેતાઓ પર આકરા પ્રહારો કર્યા હતા. ત્યારે ‘કલ્યાણ’ એ સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબર ૧૯૪૭ ના અંકમાં “હિંદુ શું કરે” શીર્ષક હેઠળ લખવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેમાં હિંદુઓને આત્મરક્ષાના ઉપાયો બતાવવામાં આવતા હતા.
મૂળ લેખ: રાજીવ દીક્ષિત
સૌજન્ય: સંજીત સિંહની પોસ્ટ પરથી