મિત્રતાની મિસાલ:

“સમ્રાટ પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ અને કવિ ચંદબરદાઈ”

આજકાલની દોસ્તી તો સ્વાર્થ અને મતલબની હોય છે, પરંતુ આજે હું તમને ઇતિહાસની એવી મહાન જોડીની વાર્તા સંભળાવીશ જેને સાંભળીને તમે તમારા આંસુ રોકી નહીં શકો. આ વાર્તા છે ભારતના વીર સમ્રાટ પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ અને તેમના જીગરી દોસ્ત ચંદબરદાઈની!

આ બંને માત્ર રાજા અને દરબારી કવિ ન હતા, તેઓ એક જ જીવ હતા. કહેવાય છે કે આ બંનેનો જન્મ એક જ દિવસે થયો હતો અને નિયતિએ તેમના અંતનું પાનું પણ એક સાથે જ લખ્યું હતું.

જ્યારે મોહમ્મદ ઘોરીએ પૃથ્વીરાજ ચૌહાણને દગાથી બંદી બનાવ્યા, ત્યારે તેમને બેડીઓમાં જકડીને ગઝની લઈ જવામાં આવ્યા. ત્યાં સમ્રાટ પર જે જુલમ થયા, તે સાંભળીને રૂંવાડા ઉભા થઈ જાય છે. ઘોરીએ સમ્રાટની બંને આંખોમાં ગરમ સળિયા નંખાવી દીધા. વિચારો, જે રાજાની એક ત્રાડથી દુશ્મન થરથર કાંપતા હતા, આજે તે અંધારી કોટડીમાં લોહીલુહાણ પડ્યા હતા.

જ્યારે ચંદબરદાઈને ખબર પડી કે ગઝનીમાં તેમના ‘સખા’ (મિત્ર) ની આંખો ફોડી નાખવામાં આવી છે, ત્યારે તેમનાથી રહેવાયું નહીં. તેઓ પોતાના જીવની પરવા કર્યા વિના, ફકીરનો વેશ ધારણ કરીને ગઝની પહોંચી ગયા. જ્યારે તેમણે પોતાના સમ્રાટને આ હાલતમાં જોયા, ત્યારે બંને ગળે લાગીને ધ્રુસકે ને ધ્રુસકે રડ્યા. પણ ચંદબરદાઈએ હાર ન માની, તેમણે સમ્રાટના કાનમાં ધીમેથી કહ્યું— “સખા, તારી આંખો નથી તો શું થયું, મારા શબ્દ તો છે ને!”

ચંદબરદાઈએ ઘોરીને એક ખેલ (રમત) માટે મનાવ્યો અને કહ્યું કે મારો રાજા અંધ હોવા છતાં માત્ર અવાજ સાંભળીને નિશાન તાકી શકે છે. ઘોરી હસવા લાગ્યો અને તેણે પડકાર સ્વીકારી લીધો.

ઊંચા મંચ પર ઘોરી બેઠો હતો. સમ્રાટના હાથમાં ધનુષ આપવામાં આવ્યું. ત્યારે જ ચંદબરદાઈએ પોતાની એ અમર પંક્તિઓ ગાઈ, જે આજે પણ દરેક ભારતીયની નસોમાં દોડે છે:

“ચાર બાંસ ચોવીસ ગજ, અંગુલ અષ્ટ પ્રમાણ,

તા ઉપર સુલતાન હૈ, મત ચૂકો ચૌહાણ!”

ચંદબરદાઈએ સમ્રાટને ઘોરીની ઊંચાઈ અને અંતરનું સચોટ ગણિત જણાવી દીધું. સમ્રાટે બાણ છોડ્યું અને ઘોરીનું ગળું ચીરીને આરપાર નીકળી ગયું. ઘોરીનો ત્યાં જ અંત આવ્યો.

ઘોરીને માર્યા પછી બંને મિત્રો જાણતા હતા કે હવે દુશ્મનની ફોજ તેમને ઘેરી લેશે. તેઓ ઈચ્છતા ન હતા કે કોઈ વિદેશી દુશ્મન તેમના શરીરને હાથ પણ લગાડે. ત્યારે તે બંને બાળપણના મિત્રોએ પોતાની કટાર કાઢી અને એકબીજાની છાતીમાં ભોંકી દીધી.

“એક સાથે જન્મ્યા, એક સાથે જીવ્યા અને એક સાથે જ પોતાની માટી માટે કુર્બાન થઈ ગયા.” આજે પણ અફઘાનિસ્તાનના ગઝનીમાં આ બંનેની સમાધિઓ પાસે-પાસે બનેલી છે. આ કહાણી સાક્ષી છે કે જો મિત્ર સાચો હોય, તો તે મોતના અંધકારમાં પણ રસ્તો બતાવી દે છે.