ગઢકુંડારનું જૌહર🚩
આ વાર્તા છે સોના જેવી રૂપવાન રાજકુમારી કેશરદેઈ ની, જેમણે વિધર્મી આક્રમણકારોના તાબે થવાને બદલે પોતાના સુંદર દેહને રાખમાં બદલવાનું વધુ યોગ્ય માન્યું.
મુશ્કેલી એ છે કે નાનામાં નાનો વિદેશી આક્રમણકાર પણ પોતાના દરબારી ઈતિહાસકારો રાખતો હતો જેઓ સૈનિક પણ હતા (જેમ કે અકબરના દરબારમાં બદાયુની, અબુલ ફઝલ વગેરે). આ લેખકો ભલે ચાપલૂસી કરતા હોય, પરંતુ તેમ છતાં તેમના લખાણમાં તથ્યો અને ઘટનાક્રમ મળી રહે છે.
લોક પરંપરાઓનો આભાર કે જેણે લોકગીતો અને લોકકથાઓ દ્વારા આંસુઓથી ભરેલી આ અમર ગાથાઓને જીવંત રાખી છે. જેમ કે વિરાટામાં થયેલા જૌહર વિશે ડૉ. વૃંદાવનલાલ વર્માએ ખૂબ સંશોધન પછી “વિરાટા કી પદ્મિની” નામની નવલકથા લખી છે.
કહેવાય છે કે ગુજરાતના ખંગાર ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓ જે મહારાજ પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ સાથે ચંદેલો સામે લડવા આવ્યા હતા, તેમાંથી જ એક યોદ્ધા મહારાજ ખેત સિંહ ખંગારને પૃથ્વીરાજ ચૌહાણે વિજય પછી ગઢકુંડારનો કિલ્લો સોંપ્યો હતો. ખંગારોએ પોતાના સમયમાં આ કિલ્લાને વિશાળ વૈભવ પ્રદાન કર્યો.
સંભવતઃ કડા માનિકપુર (વર્તમાન પ્રયાગરાજ પાસે) ના તુઘલકના સુબાએ, જેના રાજ્ય હેઠળ તે સમયે બુંદેલખંડનો પ્રદેશ હતો, તેણે ખંગાર રાજા માનસિંહની રાજકુમારીની અસીમ સુંદરતાના સમાચાર મુહમ્મદ તુઘલકને આપ્યા.
મુહમ્મદ તુઘલકે મહારાજ માનસિંહ ખંગાર પાસે રાજકન્યા સાથે લગ્નનો પ્રસ્તાવ મોકલ્યો, જેને રાજાએ સ્પષ્ટપણે નકારી દીધો. ઝાંસીના પ્રસિદ્ધ ઈતિહાસકાર જાનકી શરણ વર્મા તો લખે છે કે મુહમ્મદ તુઘલકે રાજા પાસે રાજકુમારીની એક ઝલક જોવાની માંગ કરી હતી, જેના માટે તે બળદગાડાઓ લઈને પહોંચ્યો હતો. જોકે, લેખકનું માનવું છે કે કદાચ સુલતાન પોતે નહીં, પણ તેનો ભાઈ ફિરોઝ શાહ તુઘલક (જે ધાર્મિક કટ્ટરતામાં ઔરંગઝેબ કરતા પણ આગળ હતો) અથવા તેનો કોઈ સગો સંબંધી કુંડાર પહોંચ્યો હશે અને તેણે જ ષડયંત્ર રચી તુઘલકને લાલચ આપી હશે.
ગમે તે હોય, પણ ઈ.સ. 1347 માં ફાગણ મહિનાના અંતમાં તુઘલકી સેનાએ કુંડાર પહોંચીને કિલ્લાને ઘેરી લીધો. ક્યાં દિલ્હી સલ્તનતની વિશાળ સેના અને ક્યાં નાનકડું રાજ્ય કુંડાર!
બીજા દિવસે ચૈત્ર નવરાત્રી શરૂ થવાની હતી. ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓએ જોયું કે હવે ગૌરામાઈ બલિદાન માંગી રહ્યા છે અને તેને ટાળી શકાય તેમ નથી. તેમણે ‘શાકા’ કરવાનો નિર્ણય લીધો. ‘શાકા’ એવી પ્રથા છે જેમાં ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓ કેસરીયા વસ્ત્રો પહેરીને મૃત્યુના મુખમાં ઝંપલાવે છે, તેઓ યુદ્ધભૂમિ છોડી ભાગતા નથી પણ આત્મબલિદાન આપે છે.
રાજા માનસિંહએ સુલતાન સાથે કોઈ પણ કરાર કરવાનો ઇનકાર કર્યો. રાત્રે જ હળદર અને ખાખરાના ફૂલોથી વસ્ત્રોને કેસરી રંગે રંગવામાં આવ્યા. વસંતી ચોલા પહેરીને વીર યોદ્ધાઓ માતા દુર્ગાના ચરણોમાં પ્રણામ કરી શાકા કરવા નીકળી પડ્યા.
પ્રસિદ્ધ વિદ્વાન અશોક સૂર્યવેદી લખે છે કે ટૂંક સમયમાં જ ક્ષત્રિય સેનાના બલિદાનનો સિલસિલો શરૂ થયો. રાજા માનસિંહ ખંગાર શહીદ થયા અને તેમની રાણી દેવલ દેઈએ જૌહર કરી લીધું. આગળ યુદ્ધનું નેતૃત્વ રાજકુમાર બરદાઈ સિંહે સંભાળ્યું અને અંદર ઉત્સાહ વધારવા રાજકુમારી કેશર દેએ હાથમાં કટાર લીધી.
બપોર સુધીમાં બધું જ ખતમ થઈ ગયું હતું. કેસરી પાઘડીઓ આત્મબલિદાન પછી ધરતી પર એવી રીતે પડી હતી જાણે ધરતી માતાના ખોળામાં થાકેલા પુત્રો સૂતા હોય. આ મહાવિનાશ પછી સુલતાની સેના કિલ્લામાં ઘૂસવા તૈયાર થઈ, પરંતુ ત્યાં રાજકુમારી કેશર દેવીના નેતૃત્વમાં ઈતિહાસ એક નવો વળાંક લઈ રહ્યો હતો.
કિલ્લાની અંદર જ આવેલા એક કૂવાને ‘જૌહર કુંડ’ બનાવવામાં આવ્યો. રાજકુમારીના નેતૃત્વમાં કિલ્લાની તમામ સ્ત્રીઓ, બાળકો અને મહિલા સેવિકા ઓ સવારે માતાના મંદિરમાં પૂજા કરી અને બધા જ ધગધગતી અગ્નિમાં કૂદી પડ્યા. લગભગ સો લોકોએ જૌહર કર્યું. સ્વ. કવિ રામનારાયણ શ્યામ કહેતા હતા કે આ બલિદાનને લઈને એક લોકગીત ગવાય છે:
“સારે વારે ફૂલ ચઢાવે, ગૌર કી વિન્નાઈ ફિરાવે, ગૌરા રાની કહાં ચલીં, મડુવા કે પેડે”

એટલે કે કિલ્લાના તમામ લોકો અને બાળકો પણ માતાને ફૂલ ચઢાવે છે (પોતાનું બલિદાન આપે છે). આ બલિદાનથી માતા ગૌરા પણ દ્રવિત થઈ જાય છે અને તે સ્થાન છોડવાનું મન બનાવી લે છે.
આ ઘટના ચિત્તોડના મહારાણી પદ્માવતીના જૌહર પછીનું બીજું મોટું જૌહર હતું, પરંતુ કમનસીબે આ ઘટનાક્રમ લખવા માટે કોઈ “જાયસી”  ન મળ્યા. છતાં પણ ખેતરોમાં કામ કરતી મહિલાઓ અને નવરાત્રી રમતી કન્યાઓના હોઠો પર આ બલિદાનની ગાથાઓ આજે પણ જીવંત છે.
કિલ્લામાં બનેલો સતી સ્તંભ આજે પણ આ લોહી અને આંસુઓથી ભરેલી દુઃખદ કથા સંભળાવે છે.
રાજકુમારી જેટલી સુંદર હતી એટલી જ પ્રેમાળ પણ હતી, એટલે જ તેના બલિદાન પર કુંડારના પહાડો, નદીઓ, પશુઓ અને પક્ષીઓ પણ રડ્યા હતા. આજે પણ જ્યારે કુંડારમાં કોયલ ટહુકે છે ત્યારે એવું લાગે છે કે તે રાજકુમારીની યાદમાં વિલાપ કરી રહી છે.
કુંડારના જંગલોમાં ભેંસો ચરાવતો ભરવાડ આજે પણ ગાય છે:
“કાં વિલા ગયીં કુંવર, રોવૈં સબરીં ચિરૈંયા”
(રાજકુમારી ક્યાં ખોવાઈ ગયા, બધી ચકલીઓ તમને શોધીને રડે છે).
જય ક્ષત્રાણી! 🚩
જય ક્ષાત્ર ધર્મ! 🚩
જય રાજપુતાના!🚩