Posted in श्रीमद्‍भगवद्‍गीता

Gujarati Gyan Ganga PDF Books 📚📖:
🚩 શ્રીમદ ભગવદ ગીતાની ખાસ વિશિષ્ટતાઓ આવો જાણીએ. 🚩

જય શ્રીકૃષ્ણ.. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા આપણા આ સમગ્ર વિશ્વમાં એકમાત્ર ધર્મગ્રંથ (પુસ્તક) છે જેની છેલ્લાં ૫૧૧૭ વર્ષથી જન્મજયંતી ભારતભરમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. ભાગ્યે જ કોઈ ભારતીય હશે કે જેણે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનું નામ ન સાંભળ્યું હોય.. ગીતા જ્ઞાાન એ ગાગરમાં સાગર છે. જ્ઞાાનનો આખેઆખો રસપ્રચુર મધપૂડો છે. માનવીના જીવનનું એકપણ ક્ષેત્ર એવું નથી કે જેમાં ગીતા જ્ઞાન ઉપયોગી ન બનતું હોય.. ગીતાની એટલી બધી વિશિષ્ટતાઓ છે કે જેનું વર્ણન કરવા બેસીએ તો પાર ન આવે એમાંની ખાસ ખાસ કેટલીક વિશિષ્ટ વાતો આજે રજૂ કરવાનો ઉપક્રમ છે. આવો આ ખાસિયતો જાણીએ

૧. ‘શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા એટલે શ્રી ભગવાને ગાયેલું ગીત.

૨. મહાભારતના કુલ ૧૮ (અઢાર) પર્વ છે. જેમાં છઠ્ઠો પર્વ ભીષ્મપર્વ છે.
ભીષ્મપર્વના અધ્યાય નંબર ૨૫ થી ૪૨ના કુલ ૧૮ અધ્યાય એટલે જ ગીતા.

૩. સૌપ્રથમ શ્રી વિષ્ણુ ભગવાન થયા. તેમની નાભિમાંથી બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા. બ્રહ્માના માનસ પુત્ર શ્રી વશિષ્ઠ ઋષિ થયા, તેમના શક્તિ, શક્તિના પારાશર, પારાશર અને મત્સ્યગંધાના મિલનથી થયા વેદવ્યાસ – જેમનું સાચું નામ શ્રીકૃષ્ણ બાદરાયણ (દ્વૈપાયન) વ્યાસ – જે ૧૮ મા છેલ્લા વેદવ્યાસ હતા તેમણે ગીતાને છંદબદ્ધ શ્લોકોમાં રૃપાંતર કરી ગીતા લખી.. તે વેદવ્યાસને વંદન.

૪. ગીતા માત્ર ૪ (ચાર) વ્યક્તિ વચ્ચેનો સંવાદ છે. ધૃતરાષ્ટ્ર, સંજય, અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન સંજય ધૃતરાષ્ટ્રના સારથિ હતા જે વિદ્વાન ગવલ્ગણ નામના સારથિના પુત્ર હતા. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનના સારથિ હતા. સંજયને વેદવ્યાસે દિવ્યદૃષ્ટિ આપી હતી તો વિરાટરૃપનાં દર્શન કરવા શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને દિવ્યદૃષ્ટિ આપે છે. બન્ને બાજુ સારથિ બન્ને બાજુ દિવ્યદૃષ્ટિ. કેવો યોગાનુયોગ…

૫. ગીતામાં કુલ ૭૦૦ (સાતસો) શ્લોક છે જે પૈકી ૫૭૫ શ્લોક શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન બોલ્યા છે, ૮૫ શ્લોક અર્જુન બોલ્યા છે, ૩૯ શ્લોક સંજય અને માત્ર ૧ (એક) શ્લોક ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા છે.

૬. ગીતાના ૧૮ અધ્યાય છે, ૭૦૦ શ્લોકો છે, ૯૪૧૧ શબ્દો છે, ૨૪૪૪૭ અક્ષરો છે. શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ૨૮ વખત, અર્જુન ઉવાચ ૨૧ વખત, ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ૦૧ એમ કુલ મળી ૫૯ વખત ઉવાચ આવે છે. સંજય ઉવાચ ૯ વખત આવે છે.

૭. ઈ.સ. પૂર્વે ૩૧૦૨ વર્ષ પહેલાં શ્રીકૃષ્ણે ગીતા અર્જુનને કહી તે યુદ્ધ કરવા, યુદ્ધના મેદાનમાં કહી અને એ ઉપદેશ જ હિન્દુ ધર્મનો મહાન ધર્મગ્રંથ બની ગયો એ બાબત સમગ્ર વિશ્વના બધા ધર્મગ્રંથોમાં માત્ર અને માત્ર એક જ કિસ્સો છે.

૮. આખી ભગવદ્ ગીતામાં હિંદુ શબ્દ એક પણ વખત આવતો નથી તે હિંદુ ધર્મનો ધર્મગ્રંથ હોવા છતાં પણ એ જ સાબિત કરે છે કે ગીતા વૈશ્વિક ધર્મગ્રંથ છે.

૯. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા એ એવો એક ધર્મગ્રંથ છે જેનો અનુવાદ ભાષાંતર વિશ્વની તમામે તમામ ભાષાઓમાં થયું છે.

૧૦. શ્રી હેમચંદ્ર નરસિંહ લિખિત શ્રી ગીતાતત્ત્વ દર્શનમાં ગીતાના કુલ ૨૩૩ પ્રકાર છે જેમાં શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા મુખ્ય છે. અનુગીતા, અવધૂત ગીતા, અષ્ટાવક્ર ગીતા, પાંડવગીતા, સપ્તશ્લોકી ગીતા જેવા ૨૩૩ ગીતા પ્રકાર છે.

૧૧. ભક્તિના કુલ ૯ (નવ) પ્રકાર છે. શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ, પાદસેવન, અર્ચન, વંદન, દાસ્ય, સખ્ય અને આત્મનિવેદન. આ નવેનવ પ્રકારની ભક્તિનું વર્ણન, વ્યાખ્યા શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં છે.

૧૨. ગીતાના દરેક અધ્યાયના અંતે અધ્યાય પૂરા થયાની નોંધ માટે જે પંક્તિ આવે છે તેને પુષ્પિકા કહે છે જે મુજબ ગીતા બ્રહ્મવિદ્યા છે, યોગનું શાસ્ત્ર છે, આવી અઢાર પુષ્પિકાના કુલ શબ્દો ૨૩૪ છે અને તેના કુલ અક્ષરો ૮૯૦ છે.

૧૩. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા શ્રદ્ધાનો, ભક્તિનો, ધર્મનો અને સત્યનો એવો આધાર સ્તંભ છે કે આપણા દેશની તમામ અદાલતોમાં પણ તેના ઉપર હાથ મૂકી સોગંદ લે પછી સત્ય જ બહાર આવશે તેટલી અધિકૃતિ મળેલી છે, આવું વિશ્વમાં બીજે ક્યાંય નથી..

૧૪. ગીતા યોગશાસ્ત્રવિદ્યા છે. ગીતામાં કુલ ૧૮ અધ્યાયના ૧૮ યોગ તો છે જ જે તેના શીર્ષકમાં આવે છે જેમકે ભક્તિયોગ, કર્મયોગ સાંખ્ય યોગ. આ ઉપરાંત અભ્યાસયોગ, ધ્યાનયોગ બ્રહ્મયોગ જેવા કુલ ૩૦ (ત્રીસ) યોગો ગીતામાં છે.

૧૫. ગીતાના પહેલા અધ્યાયના પહેલા શ્લોકનો પહેલો શબ્દ ધર્મક્ષેત્ર છે, જ્યારે છેલ્લા અધ્યાયના છેલ્લા શ્લોકનો છેલ્લો શબ્દ ‘મમ’ છે. અર્થાત્ મારું ધર્મક્ષેત્ર કયું..?? તો ૧ થી ૭૦૦ શ્લોક વચ્ચે જે આવે છે. વેદવ્યાસનો શબ્દસુમેળ કેવો અદ્ભુત છે..

૧૬. સમગ્ર ગીતાનો સાર શું છે..?? ગીતા શબ્દને ઉલટાવીને વાંચો. તાગી. જે આસક્તિનો ત્યાગ કરે છે તે જ પ્રભુને પામી શકે છે. મહાત્મા ગાંધીજીએ એટલે જ ગીતા વિશે જે પુસ્તક લખ્યું છે તેનું ચોટડૂક શીર્ષક અનાસક્તિ યોગ આપ્યું છે. ઉપનિષદમાં પણ કહ્યું છે ત્યેન ત્યક્તેન ભુંજિથા – ત્યાગીને ભોગવો.

૧૭. ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ ચાર વેદો છે પણ ગીતાને પાંચમોવેદ કહેવાય છે

૧૮. મહાભારતના પર્વ ૧૮ છે, ગીતાના અધ્યાય ૧૮ છે. સરવાળો ૯ થાય છે. ૯ એ પૂર્ણાંક છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના કુલ અક્ષરો પણ ૯ થાય છે. ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં કુલ ૧૦૮ નામ છે, કુલ ૧૦૮ સુવાક્યો છે, ગીતાને સંસ્કૃતમાં શ્લોકબદ્ધ કરનાર શ્રીકૃષ્ણ દ્વૈપાયન વ્યાસ નું નામ પણ ૯ અક્ષરનું છે, ગીતામાં ‘યોગ’ શબ્દ ૯૯ વખત આવે છે, ગીતામાં કુલ ૮૦૧ વિષયોનું વર્ણન છે, યોગ માટે ૫૪ શ્લોકો છે, ગીતામાં ભગવાન પોતાની વિભૂતિઓનું વર્ણન કરે છે જેમ કે વૃક્ષોમાં હું પીપળો છું, નદીઓમાં હું ગંગા છું તો ગીતામાં આવી કુલ મળી ૨૩૪ વિભૂતિઓનું વર્ણન છે. ગીતામાં કુલ ૯૦ (નેવું) વ્યક્તિઓનાં નામોનો ઉલ્લેખ છે જેમ કે નારદ, પ્રહલાદ, ભૃગુ, રામ વગેરે. આ તમામનો સરવાળો ૯ થાય છે એટલું જ નહિ ગીતાનાં કુલ ૧૮ નામ છે જેનો સરવાળો પણ ૯ થાય છે. ૯ નું અદ્ભુત સંકલન અહીં જોવા મળે છે..

૧૯. ગીતાના ૭૦૦ શ્લોકો છે જેમાં વર્ણવાર ગણતરી કરતાં સૌથી વધુ ૧૦૩ શ્લોકો ‘ય’ – અક્ષર ઉપરથી શરૃ થાય છે જ્યારે બીજા નંબરે ‘અ’ – ઉપર ૯૭ શ્લોકો છે.

૨૦. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં આત્મા શબ્દ ૧૩૬ વખત, જ્ઞાાન શબ્દ ૧૦૮ વખત, યોગ શબ્દ ૯૯ વખત, બુદ્ધિ અને મન ૩૭ વખત બ્રહ્મ – ૩૫ વખત, શાસ્ત્ર શબ્દ ૪ વખત, મોક્ષ શબ્દ ૭ વખત અને ઈશ્વર-પરમેશ્વર શબ્દ – ૬ વખત આવે છે. ધર્મ શબ્દ ૨૯ વખત આવે છે.

૨૧. સમગ્ર ગીતાસાર અધ્યાય ૨ માં આવી જતો હોવાથી અધ્યાય ૨ ને એકાધ્યાયી ગીતા કહેવામાં આવે છે.

૨૩. અધ્યાય નં. ૮ શ્લોક નં. ૯, ૮/૧૩, ૯/૩૪, ૧૧/૩૬, ૧૩/૧૩, ૧૫/૧ અને ૧૫/૧૫ = આ ૭ શ્લોકને સપ્તશ્લોકી ગીતા કહે છે.

૨૪. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના પાઠમાં મંત્ર, ઋષિ, બીજ, છંદ, દેવતા અને કીલક આ ૬ મંત્રધર્મનું ખાસ ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. ફળ માટે ગીતામાહાત્મ્યનો પણ ખાસ મહિમા છે.

૨૫. ગીતાના ૧ થી ૬ અધ્યાયમાં કર્મ, ૭ થી ૧૨ અધ્યાયમાં ભક્તિ અને ૧૩ થી ૧૮ અધ્યાયમાં જ્ઞાાનનો વિશેષ મહિમા છે.

૨૬. કોઈપણ ધર્મના સિદ્ધાંતોને વેદ-ઉપનિષદ-ભગવદ્ગીતા આ ત્રણનો આધાર લઈ શાસ્ત્રોક્ત રીતે સાબિત કરવામાં આવે છે તેને પ્રસ્થાનત્રયી કહે છે જેમાં ગીતાનું સ્થાન મોખરે આવે છે. ધર્મની એકપણ ગૂંચવણ એવી નથી કે જેનો ઉકેલ ભગવદ્ ગીતામાં ના હોય..

૨૭. ગીતાના ૭૦૦ શ્લોકો પૈકી ૬૪૫ શ્લોકો અનુષ્ટુપ છંદમાં છે. બાકીના ૫૫ શ્લોકો ત્રિષ્ટુપ, બૃહતી, જગતી, ઈન્દ્રવજ્રા, ઉપેન્દ્રવજ્રા વગેરે અલગ અલગ છંદોમાં આવે છે.

૨૮. ગીતાએ આપણને એના પોતીકા સુંદર શબ્દો આપ્યા છે. લગભગ આવા શબ્દોની સંખ્યા ૧૦૦ થવા જાય છે જે પૈકી ઉદાહરણ તરીકે ૧૦ શબ્દો અત્રે પ્રસ્તુત છે. અનુમંતા, કાર્પણ્યદોષ, યોગક્ષેમ, પર્જન્ય, આતતાયી, ગુણાતીત, લોકસંગ્રહ, ઉપદૃષ્ટા, છિન્નસંશય, સ્થિતપ્રજ્ઞા

૨૯. સમગ્ર વિશ્વમાં શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા એ એકમાત્ર એવો ધર્મગ્રંથ છે જેની ભક્તો વિધિસર પૂજા કરે છે.

૩૦. ગીતામાં કુલ ૪૫ શ્લોકો તો એવા છે કે જેની પંક્તિઓ એક સરખી હોય, શ્લોક બીજી વખત આવ્યો હોય કે શ્લોકના ચરણની પુનરૃક્તિ – પુનરાવર્તન થયું હોય. જેનાં કેટલાંક ઉદાહરણો અત્રે આપેલ છે. અધ્યાય/શ્લોક ૩/૩૫, ૬/૧૫ ૧૮/૪૭, ૬/૨૮ અધ્યાય/શ્લોક ૯/૩૪ , ૧૮/૬૫

૩૧. એકલી ગુજરાતી ભાષામાં જ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા વિષે અલગ અલગ સમજૂતી આપતાં, ટીકા-ટીપ્પણી કરતાં ૨૫૦ પુસ્તકો હાલ ઉપલબ્ધ છે જે દર્શાવે છે કે આ ગ્રંથ કેટલો મહાન છે, આવાં ખૂબજ લોકપ્રિય પુસ્તકોના ઉદાહરણ રૃપ ૧૦ લેખકો અત્રે પ્રસ્તુત છે
(૧) મહાત્મા ગાંધીજી – અનાસક્તિ યોગ (૨) વિનોબા ભાવે – ગીતા પ્રવચનો (૩) આઠવલેજી – ગીતામૃતમ્ (૪) એસી ભક્તિ વેદાંત – ગીતા તેના મૂળરૃપે (૫) કિશોર મશરૃવાળા – ગીતા મંથન (૬) પં. સાતવલેકરજી – ગીતાદર્શન (૭) ગુણવંત શાહ – શ્રીકૃષ્ણનું જીવન સંગીત (૮) શ્રી અરવિંદ – ગીતાનિબંધો (૯) રવિશંકર મહારાજ – ગીતાબોધવાણી (૧૦) કાકા કાલેલકર – ગીતાધર્મ

૩૨. આજે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા-ને કુલ ૫૧૧૬ વર્ષ થયા છતાં ગીતામાં દર્શાવેલા ધર્મસિદ્ધાંતોનું મતનું કોઈએ પણ કોઈ ખંડન કર્યું નથી તે જ દર્શાવે છે કે ગીતા સર્વમાન્ય ગ્રંથ છે.

૩૩. ગીતાનું મૂળ બીજ બીજા અધ્યાયનો અગિયારમો શ્લોક છે. આ શ્લોકથી જ ભગવદ્ ગીતાની શરૃઆત થાય છે. ગીતાની પૂર્ણાહૂતિ અઢારમા અધ્યાયના ત્રેસઠમા શ્લોકમાં ઈતિ થી થાય છે જે સમાપ્તિસૂચક શબ્દ છે. માગશર સુદ – અગિયારસના રોજ શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા અર્જુનને ગીતા કહેવામાં આવી.

૩૪. ગીતાનો સૌથી શ્રેષ્ઠ મંત્ર તજજ્ઞોની દૃષ્ટિએ અઢારમા અધ્યાયનો છાસઠમો શ્લોક છે જેમાં શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં પોતાના મુખેથી જણાવે છે કે હું તને સર્વ પાપોથી છોડાવીશ તેમાં તું સહેજ પણ શોક ન કર. ગીતાનો સાર પણ આ જ શ્લોકમાં છે. અર્થાત્ વિશ્વાસ એ જ વિશ્વનો શ્વાસ છે.

૩૫. ગીતાના બધા શ્લોકો મંત્ર છે, શ્રેષ્ઠ છે પરંતુ ગીતાભક્તોની દૃષ્ટિએ, આલોચકોની દૃષ્ટિએ, વિદ્વાનોની દૃષ્ટિએ સમગ્ર ૭૦૦ શ્લોકોમાંથી ટોપ ટેન ૧૦ શ્લોકો નીચે પ્રમાણે છે. પ્રથમ આંક અધ્યાય દર્શાવે છે, બીજો આંક શ્લોક નંબર દર્શાવે છે. (દરેક શ્લોક શ્રેષ્ઠ હોઈ મુમુક્ષુઓની પસંદગી અલગ અલગ હોઈ શકે)

૨/૨૩, ૩/૩૫, ૪/૭, ૨/૪૭, ૬/૩૦, ૯/૨૬, ૧૫/૫, ૧૭/૨૦, ૧૮/૬૬, ૧૮/૭૮

૩૬. ગીતાના અઢારમા અધ્યાયનો છેલ્લો શ્લોક એટલો મર્મસભર, ગીતસભર છે કે ન પૂછો વાત!! આ શ્લોકમાં ૨ અક્ષર કુલ ૧૩ વખત આવે છે, ય અક્ષર ૪ વખત આવે છે, ત્ર અક્ષર ૩ વખત આવે છે, ધ અક્ષર ૩ વખત આવે છે છતાં છંદ જળવાય છે અને એટલું મધુર સંગીત સહજ ઉત્પન્ન થાય છે કે વારંવાર આ શ્લોક બસ ગાયા જ કરીએ. તમે પણ પ્રયત્ન કરી જુઓ વારંવાર ગાવા લલચાશો.. આવા વારંવાર ગમી જાય, ગાવા માટે ઉત્સુકતા રહે તેવા ઉદાહરણરૃપ પાંચ શ્લોકો નીચે મુજબ છે એકવાર તો ગાઈ જુઓ.. ૪/૭, ૬/૩૦, ૯/૨૨, ૧૫/૧૪, ૧૮/૭૮

૩૭. ગીતામાં ગણિતનો પણ અદ્ભુત પ્રયોગ શ્રી વેદવ્યાસે કર્યો છે. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે ગીતામાં ૧ થી ૧૦૦૦ સંખ્યાનો પ્રયોગ વારંવાર સંખ્યાવાચક શબ્દોથી થયો છે. માન્યામાં નથી આવતું ને..?? ગીતામાં કુલ ૧૬૫ વખત આવાં સંખ્યાવાચક રૃપકો આવે છે પણ સ્થળસંકોચના કારણે ઉદાહરણરૃપ વિગત અત્રે પ્રસ્તુત છે
૧. એકાક્ષરમ (એક) ૨. દ્વિવિદ્યા નિષ્ઠા (બે નિષ્ઠા) ૩. ત્રિભિઃ ગુણમયૈઃ (ત્રણ ગુણ) ૪. ચાતુર્વર્ણ્યમ્ (ચાર વર્ણ) ૫. પાંડવા (પાંચ પાંડવ) ૬. મનઃ ષષ્ઠાનિ (છ ઇન્દ્રિય) ૭. સપ્ત મહર્ષય (સપ્તર્ષિ) ૮. પ્રકૃતિ અષ્ટધા (આઠ પ્રકૃતિ) ૯. નવ દ્વારે (નવ દ્વાર) ૧૦ ઈન્દ્રયાણિ દશૈકં (૧૦ ઈન્દ્રિય) ૧૧. રૃદ્રાણામ (૧૧ રૃદ્ર) ૧૨. આદિત્યાન્ (૧૨ આદિત્ય) ૧૩. દૈવી સંપદ્મ (૨૬ ગુણો) ૧૪. નક્ષત્રાણામ્ (૨૭ નક્ષત્રો) ૧૫. એતત્ ક્ષેત્રમ્ (શરીરના ૩૧ ગુણ) ૧૬. મરુતામ્ (૪૯ મરૃતો) ૧૭. અક્ષરાણામ્ (૫૨ અક્ષર) ૧૮. કુરૃન્ (૧૦૦ કૌરવો) ૧૯. સહસ્ત્રબાહો (૧૦૦૦ હાથવાળા)

૩૮. ઘણા એવી શંકા કરે છે કે યુદ્ધના મેદાનમાં આટલી લાંબી ૭૦૦ શ્લોકોવાળી ગીતા માટે કેટલો બધો સમય લાગ્યો હશે પણ આ શંકાનું પણ નિવારણ છે. ગીતાનો ૧ શ્લોક શાંતિથી, નીરાતથી ગાવામાં આવે તો માત્ર અને માત્ર ૧૦ (દસ) સેકન્ડ જ થાય છે. આ હિસાબે જો ૭૦૦ શ્લોક ગાઇએ તો ૭૦૦૦ સેકન્ડ થાય. ૧ કલાકની ૩૬૦૦ સેકન્ડ થાય એ મુજબ આખી ગીતા વાંચતા માત્ર બે કલાક જ થાય છે. આ તો પદ્યની વાત થાય છે. જ્યારે યુદ્ધના મેદાનમાં તો શ્રીકૃષ્ણ – અર્જુનનો સંવાદ ગદ્યમાં થયો હતો જેથી આવી સમય મર્યાદાની શંકા અસ્થાને છે.

૩૯. ગીતા એ માનવજીવનનું રહસ્ય છે. રાગ અને ત્યાગ વચ્ચે ઝૂલતા માનવીની કથા છે. ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેનો મધુર સંવાદ છે, તો કર્મ -અકર્મનો વિવાદ પણ છે. ગાદી માટેનો વિખવાદ છે, ફરજથી પલાયનવાદ છે તો અંતે સૌના માટેનો આશીર્વાદરૃપ ધન્યવાદ પણ છે.

૪૦. ગીતા વિશે એક અદ્ભુત પ્રયોગ પણ પ્રચલિત છે. જ્યારે તમે ખૂબજ મુશ્કેલીમાં હોવ, કોઈપણ રસ્તો સૂઝતો જ ના હોય, ચારે તરફથી નિરાશા જ મળી હોય ત્યારે ગીતા માતાના શરણે જાવ. ગીતા હાથમાં લો. શ્રદ્ધાપૂર્વક ૧૧ વખત શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનો મંત્ર બોલો. શ્રીકૃષ્ણઃ શરણં મમ હવે ગીતા ખોલો. પેન્સિલ – પેનની અણી કોઈપણ શ્લોક ઉપર મૂકો. ત્યાં જે શબ્દ કે શ્લોક છે તેનો જે અર્થ થાય છે તે જ તમારા પ્રશ્નનો ઉપાય – જવાબ છે. મોટાભાગના અનુભવો સફળ જ થયા છે. સુખને એક અવસર તો આપો.. મહાત્મા ગાંધીજી ખુદ કહેતા મુશ્કેલીમાં હું ગીતામાતાના શરણે જઉં છું…. જયશ્રીકૃષ્ણ… (courtesy : gujarat samacahr)

Posted in श्रीमद्‍भगवद्‍गीता

सत्य सनातन धर्म की कालातीत वैश्विक पहचान !

ये पोस्ट लोगोँ को जगाने के लिये की गई है
कि कैसे जब तक बाहर के लोग हिन्दू धर्म
और सनातन संस्कृति को महान और सर्वोपरि
नही बता देते तब तक लोग सेकुलरोँ की भाषा
ही बोलतेे हैं।

नीचे दिये गये तथ्य पूर्णत: सत्य एवं तथ्य परक
हैँ जिस सेकुलर को मिर्ची लगे वो इंटरनेट पर
सर्च कर सकता है।

तथ्य थोड़े बिषय से अलग और छोटे-छोटे
क्रमवार है पाठक अपने विवेक से उन्हेँ स्वयं
व्यव्स्थित करके पढ़ेँ व विचार करेँ…
ॐॐॐॐ

प्रख्यात साहित्यकार टी. एस. इलियट को
वेस्टलैँड कविता पर नोबल पुरस्कार मिला था।

जानते हैँ उस कविता कि अंतिम पंक्ति क्या थी ?
उस कविता की अंतिम लाइन मेँ वृहदकारण्य
उपनिषद के दो श्लोक थे और बाद मेँ लिखा
था “ॐशांति शांति शांति”
ॐॐॐॐ

अमेरिका के प्रथम परमाणु परीक्षण के जनक,
पत्रकारोँ के चर्चा मेँ परीक्षण के उस दृश्य को
एक वाक्य मेँ कहकर बताते हैँ-
“सूर्य कोटि: समप्रभः”

16 जुलाई,1945 को हुये इसी परीक्षण के
बाद डॉ. जूलियस रॉबर्ट ओपेनहीमर USA
के अलमोगार्डो मेँ पत्रकारोँ से यह कहते हैँ कि-

“आश्चर्य है भगवद्गीता मेँ उल्लेख है” –
दिवि सूर्यसहस्त्रस्य भवेद् युगपदुत्थिता।
यदि भाः सादृशी सा स्याभ्दासस्तस्य महात्मनः।।

अर्थात “इफ द लाइफ ऑफ अ थाऊसेँड्स समंस
वेअर टू ब्लेज फोर्थ ऑल एट वंस इन द स्कॉय देट
माइट रिसंबल द स्प्लेँडर ऑफ देट एक्सलटेड बिइंग”
(श्रीमद्भगवद्गीता 11-12)
ॐॐॐॐ

अल्बर्ट आइंस्टीन कहते हैँ-
“मैँने गीता को अपनी प्रेरणा का मुख्य स्त्रोत
बनाया है यही मुझे शोधोँ के लिये मार्गदर्शन
देती है।
यही मेरी थ्योरियोँ की जनक है।”
ॐॐॐॐ

भौतिकी के नोबेल पुरस्कार विजेता एवं वेव
मेकेनिक्स के खोजकर्ता एरविन श्रोये डिंगर
अपनी प्रख्यात पुस्तक इन द एन्टायर वर्ल्ड
के चौथे चेप्टर मेँ कहते हैँ-
“अगर मेरे पास गीता और उपनिषद् नहीँ
होते तो मैँ कुछ नहीँ कर पाता”ॐॐॐॐ

जर्मन भौतिकी नोबेल विजेता डब्ल्यू,
हाइजनबर्ग जिन्होँनेँ सब एटॉमिक
पार्टिकल्स पर कार्य किया
वे कहते थे-
“हिन्दू दर्शन मेँ सारी बाँते आश्चर्यजनक रूप
से क्वांटम फिजिक्स के सिद्धांतोँ को सिद्ध
करती हैँ।
ये पूर्णतः वैज्ञानिक धर्म है”
ॐॐॐॐ

विश्व प्रसिद्ध उद्योगपति एलेन फोर्ड जिनकी
मोटरकार कंपनी फोर्ड है वो काफी पहले
हिन्दू धर्म अपना चुके हैँ।

उन्होँने कहा था-“सुखी और प्रसन्न जीवन
जीना है तो वैदिक परम्पराओँ को मानेँ”
ॐॐॐॐ

अमेरिका के सभी मैनेजमैँट यूनिवर्सिटीज़
मे गीता अनिवार्य रूप से कोर्स मेँ शामिल है…
ॐॐॐॐ

महाभारत का चीनी भाषा अनुवाद चीन मेँ
बिक्री का रिकार्ड बना चुका है और उसका
दूसरा संस्करण शीघ्र प्रकाशित हो रहा है
ॐॐॐॐ

अमेरिकी शिक्षा विभाग ने आयुर्वेद और हिन्दू
दर्शन मेँ मास्टर और पी.एच.डी. की व्यवस्था
कर रखी है।
ॐॐॐॐॐ

ब्रिटेन के हैरो मेँ वहाँ की सरकार ने 100 मिलियन
पाउंड से कृष्णा अवंति स्कूल खोला है जिसमेँ
भारतीय सोलह संस्कारोँ की शिक्षा दी जाती है।
ॐॐॐॐ

प्रख्यात विधिवेत्ता सर विलियम जोन्स कहते है-
“संस्कृत भाषा सभी भाषाओँ की जननी है यह
सभी भाषाओँ की तुलना मेँ अधिक परिपूर्ण,
अधिक समृद्ध तथा अधिक परिष्कृत है महान
है वह हिन्दू धर्म जिसने इस भाषा को जन्म
दिया”
ॐॐॐॐ

विक्टर कजिन(1792-1867) जो महान फ्रांसीसी
दार्शनिक थे उनका कथन ये है-
“हम भारतीय मूल सनातन धर्म के समक्ष
नतमस्तक हैँ।
मानव जाति का जन्म कोई और माने या ना
माने मैँ सनातन संस्कृति से मानता हूँ”
ॐॐॐॐॐ

संयुक्त राष्ट्र संघ ने आधिकारिक रूप से ये घोषणा
की है कि विश्व की सबसे पुरानी और पहली पुस्तक,
ग्रंथ और महाकाव्य ऋग्वेद है…
ॐॐॐॐ

मार्क ट्वेन अमेरिकी लेखक (1835-1910)
कहते हैँ विश्व के इतिहास का जनक,
परम्पराओँ का स्त्रोत हिन्दू वैदिक धर्म है।
ॐॐॐॐ

मैक्स मूलर(जर्मन भारतविद्) कहते थे-
“सबसे पुरानी शिक्षा पद्धति संस्कृति व मानव
विकास भारतीय सनातन धर्म की देन है”
ॐॐॐॐ

हूशी जो चीन के यू.एस.ए. मे राजदूत थे वो
कहते हैँ-
“मैँ महाभारत पढ़ के सैन्य शक्ति और
आत्मबल की शिक्षा लेता हूँ”
ॐॐॐॐ

प्रसिद्ध अमेरिकी डॉक्टर,शिक्षक,व इतिहासकार
डॉ. डेविड फ्रॉले कहते हैँ कि –
“गाँवो के लेकर शहरोँ तक के विकास तथा
सभ्यताओँ के विकास की कहानी हिन्दू
सनातन धर्म के आसपास घूमती है”
ॐॐॐॐ

जॉर्ज बर्नार्ड शॉ जो महान नाटककार,आलोचक,
व समाजशास्त्री थे उनका कहना है-
“हिन्दू धर्म ने हमेँ प्राकृतिक और परिष्कृत दृष्टि दी
है जो समझने वालोँ को नई ऊँचाईयोँ तक ले जा
सकती है”
ॐॐॐॐ

जे. राबर्ट – ओपेनहीमर न्यूक्लियर विज्ञानी कहते हैँ –
“वेदोँ,पुराणोँ और उपनिषदोँ तक पहुँच पाना इस
शताब्दी का सबसे महान सौभाग्य है”
ॐॐॐॐ

जीन सिल्वेन बेली फ्रांसीसी ज्योतिषविद् का
कथन है –
“हिन्दू जीवन पद्धति मेँ विज्ञान का ज्ञान प्राचीनतम
रहा है कोई भी इस बात को किसी भी रूप मेँ नकार
नहीँ सका है”
ॐॐॐॐ

प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक,इतिहासकार व लेखक
एवं टाइम मशीन के विचार-कर्ता एच. जी.
वेल्स कहते हैँ कि-
“भारतीय सनातन धर्म के दार्शनिक उच्च कोटि
के हैँ इन्होँने हमेँ शांति और एकाग्रता बनाये
रखने कि ताकत दी है”
ॐॐॐॐ

यूनान के राजा पॉल की पत्नी जो एडवांस्ड
भौतिकी की शोधार्थी भी थी महारानी फ्रेडरिका
(1931-1981) कांची कामकोटी केन्द्र के
केलिफोर्निया के समाचार पत्र-द न्यू फिज़िक्स
टू हिन्दुईज़्म मेँ अपने उद्गार बताती हैँ-
“ऐसे ज्ञान की धरोहर प्राप्त करने वाले आप
वैदिक सनातन भारतीय सौभाग्यशाली हैँ मुझे
आपसे ईर्ष्या है।
यद्यपि यूनान मेरी जन्मभूमि और मातृभूमि है
तथापि भारत मेँ मेरी आत्मा बसती है।
इसकी परिणिति मेरे द्वारा शंकराचार्य के
अद्वैतवाद को पूर्णत: स्वीकार करने के रूप मेँ
होती है।

#साभार_संकलित

Posted in श्रीमद्‍भगवद्‍गीता

गीता विभिन्न सन्दर्भों में
★★★★★★★★★★★
साधारणतया हम “भगवद गीता” को ही “गीता” मानते हैं जिसमें भगवान श्री कृष्ण ने अर्जुन को जीवन के विभिन्न पहलुओं के बारे में समझाया है। परन्तु आपको यह जानकर आश्चर्य होगा कि भारतीय परंपरा के अनुसार कुल 60 तरह की गीता हैं जो भक्तों के हृदय और भारतीय सांस्कृतिक विरासत में अपना अलग महत्व रखती हैं। गीता गीत या छंद रूप में है जो मानव हृदय पर सीधा प्रभाव डालते हैं।

आइये सभी तरह की गीता के बारे में संक्षेप में जानते हैं –

  1. गुरु गीता – इसमें भगवान शिव और देवी पार्वती के बीच वार्तालाप को बताया है। इसमें आध्यात्मिक गुरु की तलाश के महत्व और आवश्यकता पर जोर दिया है। इसका वर्णन स्कंध पुराण में मिलता है।
  2. अष्टावक्र गीता – इसमें महात्मा अष्टावक्र और राजा जनक की मध्य वार्तालाप को बताया है। यह अद्वैत वेदांत, बंधन और आत्मबोध के बारे में बताती है। यह मानव शरीर की कमजोरियों और अष्टावक्र के प्रतीक के रूप में उसके कष्टों को इंगित करने की श्रेष्ठता पर जोर देता है। महाभारत के वन पुराण में इसका वर्णन मिलता है।
  3. अवधूत गीता – इसमें ऋषि दत्तात्रेय और स्कंद (भगवान कार्तिकेय) के बीच वार्तालाप को बताया है। इसमें एक वास्तविक आत्मा के उच्चतम अहसास का संकेत मिलता है।
  4. भगवद गीता – इसमें महाभारत युद्ध की पूर्व संध्या पर भगवान श्री कृष्ण और अर्जुन के मध्य हुई वार्तालाप को बताया है। यह गीता का सबसे महत्वपूर्ण प्रकार है जो जीवन के विभिन्न पहलुओं पर प्रकाश डालती है।
  5. अनु गीता – इसमें अर्जुन और श्री कृष्ण की वार्तालाप का वह भाग है जिसमे अर्जुन श्री कृष्ण से पुनः संपूर्ण भगवद गीता सुनाने को कहते हैं और श्री कृष्ण इसे असंभव बताकर केवल भगवद गीता का सार सुनाते हैं। इस सार को अनु गीता कहा गया है।
  6. ब्रह्म गीता – महर्षि वशिष्ठ और श्री राम के मध्य की वार्तालाप को इसमें बताया गया है। इसमें वशिष्ठ योग के निर्वाण प्रकरण का वर्णन मिलता है। इसमें ब्राह्मण के स्वभाव, विश्व और आत्मा का गहराई से वर्णन मिलता है।
  7. जनक गीता – अपने महल के समीप सिद्धों द्वारा गाये गए गीतों को सुनकर राजा जनक द्वारा लिखे गए श्लोकों का संग्रह इसमें मिलता है।
  8. राम गीता प्रथम – इसमें श्री राम और उनके भाई श्री लक्ष्मण के मध्य वार्तालाप को दर्शाया गया है। इसमें जीव, अविद्या, ईश्वर, माया आदि के अपने विभिन्न सिद्धांतों के साथ अद्वैत-वेदांत का विस्तार से वर्णन मिलता है और अनन्त होने, ब्रह्म की प्राप्ति की प्रक्रिया का वर्णन है। इसे आध्यात्म रामायण में दर्शाया गया है।
  9. राम गीता द्वितीय – इसमें श्री राम और भगवान हनुमान के मध्य वार्तालाप को दर्शाया गया है। यह अनुभववादियों का धर्मग्रंथ है और यह संसार से निवृत्ति से हटकर ज्ञान प्राप्त करने पर बल देता है। इसका वर्णन तत्व सरयन में मिलता है।
  10. ऋभु गीता – ऋषि ऋभु द्वारा अपने शिष्य निदघ को दिए गए निर्देशों का वर्णन इसमें मिलता है। यह अद्वैत वेदांत से संबंधित एक प्रशंसित गीता है और यह शिवाराशि पुराण के हृदय का निर्माण करती है जो शिव और शैव उपासना के बारे में उपपुराणों में से एक है।
  11. सिद्ध गीता – इसमें राजा जनक के महल के समीप सिद्धों द्वारा गाये गए गीतों का संकलन मिलता है। इसका सार है कि अनंत में चेतना का विस्तार सदैव आत्म-नियंत्रण और विषय-वस्तु संबंध की उपेक्षा से प्रभावित होता है। इसका वर्णन वशिष्ठ-योग के उपशांति प्रकरण में मिलता है।
  12. उत्तर गीता – यह भगवद गीता का एक परिशिष्ठ है जिसका वर्णन ब्रह्माण्ड पुराण में मिलता है। इसमें ज्ञान, योग तथा सम्बद्ध विषयों का उचित वर्णन मिलता है।
  13. वशिष्ठ गीता – इसमें महर्षि वशिष्ठ द्वारा श्री राम को शाश्वत सत्य पर दिए गए निर्देशों का वर्णन मिलता है। इसका वर्णन वशिष्ठ-योग के निर्वाण-प्रकरण में मिलता है।
  14. बक गीता – भगवान इन्द्र और महर्षि बक के मध्य वार्तालाप जिसमे महर्षि लम्बे समय तक दुनिया में रहने वाले व्यक्ति द्वारा देखे जाने वाली दुखद स्थितियों का वर्णन करते हैं। इसका वर्णन महाभारत में मिलता है।
  15. भिक्षु गीता – इसमें एक लालची ब्राह्मण उद्धव को श्री कृष्ण द्वारा दिए गए उद्धरणों का उल्लेख मिलता है जो की बाद में एक साधु बन जाता है और मन को नियंत्रित रखने की विधि पर एक गीत गाता है। इसका वर्णन श्रीमद भागवतम में मिलता है।
  16. गोपी गीता – इसमें गोपियों द्वारा श्री कृष्ण के वियोग में गाया गया गीत है। यह गीता भगवान के प्रति सर्वोच्च भक्ति-भाव से परिपूर्ण है। इसका वर्णन श्रीमद भागवतम में मिलता है।
  17. हंसा गीता – इसमें हंस रूप में भगवान विष्णु और ब्रह्मा के पुत्रों के मध्य के वार्तालाप को बताया है। इस गीता के अनुसार संसार एक भ्रम है और केवल आत्मा ही अटल और सर्वदा रहने वाला एकमात्र सत्य है। इसका वर्णन श्रीमद भागवतम में मिलता है। इसे उद्धव गीता के नाम से भी जाना जाता है।
  18. जीवनमुक्त गीता – महर्षि दत्तात्रेय जीवनमुक्त की प्रकृति (आत्मा के एहसास) की व्याख्या करते हैं।
  19. कपिल गीता – इसमें महर्षि कपिल द्वारा अपनी माता देवहुति को पढ़ाने का वर्णन है। इसका वर्णन श्रीमद भागवतम में मिलता है।
  20. नहुष गीता – इसमें युधिष्ठिर और नहुष के मध्य वार्तालाप का वर्णन मिलता है। इसका वर्णन महाभारत में मिलता है।
  21. नारद गीता – इसमें भगवान श्री कृष्ण और नारद जी के मध्य वार्तालाप का वर्णन मिलता है। यह एक आध्यात्मिक आकांक्षी के सामान्य अपेक्षित व्यवहार करता है। यह गुरु या आध्यात्मिक उपदेशक की सर्वोच्चता पर जोर देता है।
  22. पांडव गीता – इसमें भगवान नारायण के लिए विभिन्न भक्तों द्वारा की गयी प्रार्थनाओं को संगृहीत किया गया है। इसे प्रपन्न गीता के नाम से भी जानते हैं। इस गीता को समर्पण के गीत के रूप में जाना जाता है। यह विभिन्न स्रोतों से लिए गए सुंदर छंदों का संग्रह है। इस गीता में वर्णित भजन को पांडवों द्वारा गाया गया था क्योंकि यह सभी पापों को नष्ट करने और मुक्ति प्रदान करने के लिए कहा गया था।
  23. ऋषभ गीता – इसमें दुनिया के लाभ हेतु मुक्ति के मार्ग और शाश्वत सत्य के बारे में ऋषि ऋषभ द्वारा अपने बच्चों को दिए गए निर्देशों का वर्णन मिलता है।
  24. शौनक गीता – इसमें सृष्टि के प्राणियों के सामान्य जीवन के रहस्यों पर युधिष्ठिर को ऋषि शौनक के निर्देश उल्लेखित हैं। इसका वर्णन महाभारत के अरण्य-पर्व में मिलता है।
  25. श्रुति गीता – इसमें श्रुतियों द्वारा भगवान नारायण को अर्पित की गई प्रार्थनाओं का संकलन है। इसका वर्णन श्रीमद भागवतम में मिलता है।
  26. युगल गीता – इसमें गोपिओं द्वारा किया गया भगवान कृष्ण का महिमा वर्णन है। इसका वर्णन श्रीमद भागवतम में मिलता है।
  27. व्याध गीता – इसमें एक व्याध (शिकारी) द्वारा ऋषि कौशिक को दिया गया उपदेश है। इसका वर्णन श्रीमद भागवतम में मिलता है।
  28. युधिष्ठिर गीता – इसमें यक्ष और युधिष्ठिर के मध्य वार्तालाप को संकलित किया गया है। इसका वर्णन महाभारत में मिलता है। यह गीता मूल नैतिकता के बारे में सिखाती है जो सदाचार और दिव्य जीवन का आधार बनती है।
  29. मोक्ष गीता – इसमें स्वामी शिवानंद द्वारा लिखित मुक्ति गीतों का संकलन है।
  30. रमण गीता – यह गीता श्री वशिष्ठ गणपति मुनि द्वारा रचित, भगवान श्री रमण महर्षि की शिक्षाओं का प्रतीक है।
  31. ईश्वर गीता – इस गीता में भगवान शिव द्वारा दी गई शिक्षा का उल्लेख है, इसका वर्णन कर्म पुराण में मिलता है। ईश्वर गीता भगवान शिव के साथ केंद्र बिंदु के रूप में शैव शिक्षण दर्शन है, लेकिन अद्वैत वेदांत के सिद्धांतों, भक्ति, एक सूत्र के बाद भगवद गीता के समान है और भगवान शिव को संसार के सागर को पार करने और दिव्य आनंद और मुक्ति प्राप्त करने के लिए स्वयं को समर्पित करने का सन्देश देती है।
  32. गणेश गीता – इसमें भगवान गणेश द्वारा राजा वरेण्य को दिए गए प्रवचनों का उल्लेख मिलता है। इसका वर्णन गणेश पुराण के क्रीड़ाकाण्ड में मिलता है।
  33. देवी गीता – यह देवी भागवतम का भाग है, हिमालय के अनुरोध पर देवी अपने मूलभूत रूपों का वर्णन करती हैं।
  34. पराशर गीता – यह महाभारत के शांति पर्व में वर्णित राजा जनक और ऋषि पराशर के मध्य वार्तालाप का संकलन है।
  35. पिंगला गीता – यह गीता पिंगला नाम की एक नाचने वाली लड़की को मिले ज्ञान और प्रबुद्धता का सन्देश देती है। इसका वर्णन महाभारत के शांति पर्व में मिलता है।
  36. बोध्य गीता – इसमें ऋषि बोध्य और राजा ययाति के मध्य वार्तालाप है। इसका वर्णन महाभारत के शांति पर्व के एक भाग मोक्ष पर्व में मिलता है।
  37. यम गीता – इसमें विष्णु के सच्चे भक्त होने के लिए आवश्यक गुणों का वर्णन है, साथ ही स्वयं का स्वभाव, ब्रह्मा की अवधारणा और स्वयं को जीवन-मृत्यु के चक्र से मुक्त कर मोक्ष प्राप्त करने का मार्ग बताया है। यह विष्णु पुराण, अग्नि पुराण और नरसिम्हा पुराण में वर्णित है।
  38. विचक्षु गीता – इसमें महाभारत के शांति पर्व में भीष्म द्वारा युधिष्ठिर को दिया गया अहिंसा का उपदेश है। जिसमे मानव में उपस्थित हिंसक तथा पशु गुणों को त्यागने का सन्देश है।
  39. मानकी गीता – इसमें एक मुनि जिनका नाम मानकी था की कहानी है जो भीष्म ने युधिष्ठिर को सुनाई थी। इसका वर्णन महाभारत के शांति पर्व में मिलता है।
  40. व्यास गीता – इसमें ऋषि व्यास द्वारा अन्य ऋषियों को दिए गए प्रवचन का वर्णन है। व्यास गीता उच्च कोटि की वैचारिक और योगियों और उन्नत साधकों के प्रति अधिक निर्देशित है, हालांकि इसकी अवधारणाएं उस साधक के लिए भी हैं जो ब्रह्म को प्राप्त करना चाहता है और योग साधनाओं को आत्मसात करने और शास्त्रों का अध्ययन करने और विवेकपूर्वक अभ्यास करने के लिए तैयार है।
  41. वृत्र गीता – यह एक उग्र दानव वृत्रासुर और असुरों के गुरु शुक्राचार्य के बीच संवाद है, जो महाभारत के शांति पर्व में वर्णित हैं।
  42. शिव गीता – भगवान शिव द्वारा श्री राम को दी गयी शिक्षा इसमें उल्लेखित है।
  43. संपक गीता – संपक एक विद्वान और धर्मज्ञ ब्राह्मण यह संदेश देता है कि त्याग के द्वारा ही सदा सुख प्राप्त किया जा सकता है। इसका वर्णन भीष्म और युधिष्ठिर के वार्तालाप के रूप में महाभारत के शांति पर्व में उल्लेखित है।
  44. सुत गीता – इसका वर्णन स्कन्द पुराण के यज्ञ वैभव खंड में मिलता है। यह अद्वैतवाद का पक्षधर है तथा द्वैतवाद का खंडन करता है।
  45. सूर्य गीता – इसमें भगवान ब्रह्मा और भगवान दक्षिणामूर्ति के मध्य वार्तालाप है जिसमे सूर्य भगवान द्वारा उनके सारथि अरुण को दिए गए प्रवचनों की कहानी है। यह तत्व सरायण के गुरु ज्ञान वशिष्ट में मिलता है।
  46. हरित गीता – इसमें सन्यासी धर्म पर ऋषि हरित द्वारा दी गई शिक्षा और मोक्ष प्राप्त करने के लिए होने वाले गुणों का उल्लेख है। ऋषि हरित ने ये शिक्षा भीष्म को केंद्रित करते हुए दी है। इसका उल्लेख महाभारत के शांति पर्व में भीष्म और युधिष्ठिर के मध्य वार्तालाप के रूप में है।
  47. विभीषण गीता – यह रामायण में वर्णित भगवान राम और विभीषण के बीच का प्रवचन है। इसका वर्णन महान हिंदू महाकाव्य रामायण के युद्ध कांड में मिलता है। विभीषण गीता भगवान विष्णु के आध्यात्मिक शब्दों को ध्यान में रखते हुए हमें जीवन के परीक्षणों और क्लेशों से गुजरने में सक्षम बनाती है।
  48. हनुमद गीता – यह रावण की हार के बाद भगवान राम और देवी सीता द्वारा हनुमान को दिए गए प्रवचन और उनके अयोध्या वापस आने का है।
  49. अगस्त्य गीता – इसमें ऋषि अगस्त्य मोक्ष धर्म की अवधारणाओं और उन तरीकों को बताते हैं जिनसे जीवात्मा भक्ति, त्याग और गुरु की कृपा से परमात्मा को प्राप्त कर सकता है। इसका वर्णन वराह पुराण में मिलता है।
  50. भरत गीता – इसका वर्णन श्रीमद भगवत पुराण में मिलता है। यह गीता बहुत ही खूबसूरती से भगवान की महिमा का बखान करती है।
  51. भीष्म गीता – महाभारत में वर्णित, इस गीता में महेश्वरा, विष्णु और नारायण के विभिन्न नामों का उच्चारण करते हुए भीष्म के भजन हैं और इन भजनों को विश्वास और भक्ति के साथ गाते हुए साधक को आनंद, शांति और समृद्धि प्रदान करने के लिए कहा जाता है।
  52. ब्राह्मण गीता – महाभारत में वर्णित, यह गीता एक विद्वान ब्राह्मण और उसकी पत्नी के बीच एक संवाद के रूप में है कि माया और भ्रम के बंधन से कैसे बचा जाए और मुक्ति की उच्चतम अवस्था को कैसे प्राप्त करें जो सभी मानव अस्तित्व का लक्ष्य है।
  53. रूद्र गीता – इसमें भगवत पुराण में मोक्ष के लिए रुद्र द्वारा प्रकट भगवान विष्णु की स्तुति में दिए गए भजन संकलित हैं। वराह पुराण में यह ब्रह्मा, विष्णु और शिव की पहचान का वर्णन करता है।
  54. संतसुजाता गीता – यह महाभारत के उद्योग पर्व में वर्णित है जो कि कौरव राजा धृतराष्ट्र और संतसुजाता के मध्य वार्तालाप के रूप में है। यह ब्रह्म की संकल्पना, मन, बुद्धि और ब्रह्म को प्राप्त करने के तरीकों की व्याख्या करता है।
  55. योगी गीता – यह स्वामीनारायण के चौथे आध्यात्मिक उत्तराधिकारी श्री योगीजी महाराज की प्रार्थनाओं और आध्यात्मिक शिक्षाओं का संग्रह है। यह उन सभी विशेषताओं के बारे में बताता है जो एक साधक को आध्यात्मिक प्राप्ति के लिए आवश्यक होती हैं और ब्रह्मरूप बन जाती हैं या ईश्वर प्राप्ति कर लेती हैं।
  56. वल्लभ गीता – इसे षोडश ग्रन्थ भी कहा जाता है। यह श्री वल्लभाचार्य के सोलह कार्यों का एक संग्रह है जिसमे सभी विषयों पर चर्चा की गयी है।
  57. विदुर गीता – आमतौर पर विदुर नीति भी कहा जाता है। महाभारत में विदुर तथा राजा धृतराष्ट्र के वार्तालाप रूप में उल्लेखित है। जिसमे सही आचरण, निष्पक्ष खेल और शासन तथा राजनीति की कला का उल्लेख है।
  58. विद्या गीता – यह त्रिपुरा रहस्या में निहित है और एक कहानी के रूप में है जो भगवान दत्तात्रेय परशुराम से संबंधित है। इसे विद्या गीता को त्रिपुरा या दिव्य माता कहा जाता है जो तीन पुर या नगरों की अध्यक्षता करती है, स्वयं विद्या या उच्चतम ज्ञान है।
  59. भ्रमर गीता – इसमें गोपियों तथा उद्धव के मध्य भ्रमर की मध्यस्थता से वार्तालाप को दर्शाया है। इसका वर्णन श्रीमद भागवतम में मिलता है।
  60. वेणु गीता – इसमें श्रीकृष्ण की बाँसुरी की ध्वनि को सुनकर उनकी गहरी भावनात्मक उथल-पुथल में गोपियों की गोपनीय बातचीत शामिल है। इसका वर्णन श्रीमद भागवतम में मिलता है।
    🙏🌷🙏🌷🙏
Posted in श्रीमद्‍भगवद्‍गीता

એક માત્ર ગ્રંથ ગીતા છે જેની જયંતી મનાવાય છે-

મહાભારત યુદ્ધની શરૂઆતમાં જ અર્જુને શસ્ત્રો હેઠા મૂકી દીધા હતાં. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણએ ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો અને અર્જુનને કર્મોનું મહત્વ સમજાવ્યું હતું

શુક્રવાર , 25 ડિસેમ્બરે મોક્ષદા એકાદશી છે. દ્વાપર યુગમાં માગશર મહિનાના શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ અર્જુનને ગીતા ઉપદેશ આપ્યો હતો. તેને લીધે આ તિથિને ગીતા જયંતીના નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે. મહાભારતમાં જ્યારે કૌરવો અને પાંડવોની વચ્ચે યુદ્ધની શરૂઆત થઈ રહી હતીં, ત્યારે અર્જુને શ્રીકૃષ્ણની સામે શસ્ત્ર રાખી દીધા હતા અને કહ્યું હતું કે હું પોતાના જ કુળના લોકો ઉપર પ્રહાર નથી કરી શકતો. ત્યારબાદ શ્રીકૃષ્ણએ ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો અને અર્જુનને કર્મોનું મહત્વ બતાવ્યું હતું.

ભાગવદગીતામાં અનેક વિદ્યાઓ બતાવવામાં આવી છે. તેમાં ચાર મુખ્ય છે- અભય વિદ્યા, સામ્ય વિદ્યા, ઈશ્વર વિદ્યા અને બ્રહ્મ વિદ્યા. અભય વિદ્યા મૃત્યુના ભયને દૂર કરે છે. સામ્ય વિદ્યા રાગ-દ્વેષથી મુક્તિ અપાવે છે. ઈશ્વર વિદ્યાથી વ્યક્તિ અહંકારથી બચાવે છે. બ્રહ્મ વિદ્યાથી અંતરાત્મામાં બ્રહ્મા ભાવ જગાવે છે.

એક માત્ર ગ્રંથ ગીતા છે જેની જયંતી મનાવાય છે-

ગીતા એક માત્ર એવો ગ્રંથ છે જેની જયંતી મનાવવામાં આવે છે. હિન્દુ ધર્મમાં પણ માત્ર ગીતા જયંતી મનાવવાની પરંપરા પ્રાચીનકાળથી જ ચાલતી આવી છે, કારણ કે બીજા ગ્રંથ કોઈ મનુષ્ય દ્વારા લખવામાં આવ્યા અને સંકલિત કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે ગીતાનો જન્મ ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર શ્રીકૃષ્ણના મુખેથી થયો હતો.

શ્રીગીતાજીની ઉત્પત્તિ ધર્મક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્રમાં માગશર મહિનામાં શુક્લપક્ષની એકાદશીએ થઈ હતી. આ તિથિ મોક્ષદા એકાદશીના નામે વિખ્યાત છે. ગીતા એક સાર્વભૌમ ગ્રંથ છે. આ કોઈ કાળ, ધર્મ, સંપ્રદાય કે જાતિ વિશેષ માટે નહીં, પરંતુ સંપૂર્ણ માનવ જાતિ માટે છે. તેને સ્વયં શ્રીભગવાને અર્જુનને નિમિત્ત બનાવીને કહ્યું છે એટલા માટે આ ગ્રંથમાં ક્યાંય પણ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ શબ્દ નથી આવ્યો પરંતુ શ્રીભગવાનુવાચનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

ગીતાના 18 અધ્યાયોમાં સત્ય, જ્ઞાન અને કર્મનો ઉપદેશ છે. તેનાથી કોઈપણ મનુષ્યની બધી સમસ્યાઓને દૂર કરી શકાય છે અને જીવનને સફળ બનાવી શકાય છે.

આ છે ગીતા સાથે જોડાયેલો પ્રસંગ-

મહાભારતમાં જ્યારે કૌરવો અને પાંડવોની વચ્ચે યુદ્ધની શરૂઆત થવાની હતી. ત્યારે અર્જુને કૌરવોની સાથે ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય, કૃપાચાર્ય વગેરે શ્રેષ્ઠ લોકોને જોઈને યુદ્ધ કરવાની ના પાડી દીધી હતી. ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ અર્જુનને ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો આ ઉપદેશ પછી અર્જને યુદ્ધમાં ભાગ લીધો. શ્રીકૃષ્ણએ અર્જુનને જે જ્ઞાન આપ્યું, તેનો સારાંશ આ પ્રકારે છે-

શા માટે વ્યર્થની ચિંતા કરે છે? કોઈનાથી શા માટે વ્યર્થનો ડરે છે? તને કોણ મારી શકે છે? આત્મા ન તો જન્મ લે છે, ન મરે છે. જે થયું, સારું થયું, જે થઈ રહ્યું છે, તે સારું થઈ રહ્યું છે. જે થશે, તે પણ સારું જ થશે.

તારું શું ગયું, જે તું રડે છે? તું શું લાવ્યો હતો, જે તને ખોઈ નાખ્યું? જે લીધું છે તે અહીંથી જ લીધું. જે આપ્યું, અહીં જ આપ્યું. જે આજે તારું છે, કાલે કોઈ બીજાનું હતું, પરમ દિવસે કોઈ ત્રીજાનું હશે.

પરિવર્તન સંસારનો નિયમ છે. જેને તું મૃત્યુ સમજે છે, તે જ તો જીવન છે. આ શરીર તારું નથી અને શરીરનો તું નથી. એ તો અગ્નિ, જળ, વાયુ, પૃથ્વી, આકાશથી બન્યું છે અને તેમાં જ પાછું ભળી જશે.

મારું-તારું, નાનું-મોટું, પોતાનું-પારકું, મનથી દૂર કરી દે, પછી બધું તારું જ છે, તું બધાનો છે. તું પોતાની જાતને ભગવાનને સોપી દે. આ જ સૌથી ઉત્તમ સહારો છે. આજ ગીતાનો મુખ્ય સંદેશો છે.
ધર્મ દર્શન દિવ્યભાસ્કર ©️
🔰 આપણી સંસ્કૃતિ આપણો વારસો 🔰™️

Posted in श्रीमद्‍भगवद्‍गीता

      🙏🙏ગીતાજી જયંતિ 🙏🙏
       (માગસર સુદ  અગીયારસ)
       (તા.25/12/2020 શુક્રવાર )

  શ્રીમદૄ ભગવદ્ગીતાની ખાસ વિશેષતા.
          ————————————

👉શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા આપણા આ સમગ્ર વિશ્વમાં એકમાત્ર ધર્મગ્રંથ (પુસ્તક) છે જેની છેલ્લાં 5118 વર્ષથી જન્મજયંતી ભારતભરમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. ભાગ્યે જ કોઈ ભારતીય હશે કે જેણે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનું નામ ન સાંભળ્યું હોય.. ગીતા જ્ઞાાન એ ગાગરમાં સાગર છે. જ્ઞાાનનો આખેઆખો રસપ્રચુર મધપૂડો છે. માનવીના જીવનનું એકપણ ક્ષેત્ર એવું નથી કે જેમાં ગીતા જ્ઞાાન ઉપયોગી ન બનતું હોય.. ગીતાની એટલી બધી વિશિષ્ટતાઓ છે કે જેનું વર્ણન કરવા બેસીએ તો પાર ન આવે એમાંની ખાસ ખાસ કેટલીક વિશિષ્ટ વાતો આજે રજૂ કરવાનો ઉપક્રમ છે. આવો આ ખાસિયતો જાણીએ
          ————————————

૧.)  ‘શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા એટલે શ્રી ભગવાને ગાયેલું ગીત.

૨.)  મહાભારતના કુલ ૧૮ (અઢાર) પર્વ છે. જેમાં છઠ્ઠો પર્વ ભીષ્મપર્વ છે.

ભીષ્મપર્વના અધ્યાય નંબર ૨૫ થી ૪૨ના કુલ ૮ અધ્યાય એટલે જ ગીતા.
૩.)  સૌપ્રથમ શ્રી વિષ્ણુ ભગવાન થયા. તેમની નાભિમાંથી બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા. બ્રહ્માના માનસ પુત્ર શ્રી વશિષ્ઠ ઋષિ થયા, તેમના શક્તિ, શક્તિના પારાશર, પારાશર અને મત્સ્યગંધાના મિલનથી થયા વેદવ્યાસ – જેમનું સાચું નામ શ્રીકૃષ્ણ બાદરાયણ (દ્વૈપાયન) વ્યાસ – જે ૧૮ મા છેલ્લા વેદવ્યાસ હતા તેમણે ગીતાને છંદબદ્ધ શ્લોકોમાં રૃપાંતર કરી ગીતા લખી.. તે વેદવ્યાસને વંદન.

૪.) ગીતા માત્ર ૪ (ચાર) વ્યક્તિ વચ્ચેનો સંવાદ છે. ધૃતરાષ્ટ્ર, સંજય, અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણ  ભગવાન સંજય ધૃતરાષ્ટ્રના સારથિ હતા જે વિદ્વાન ગવલ્ગણ નામના સારથિના પુત્ર હતા. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનના સારથિ હતા. સંજયને વેદવ્યાસે દિવ્યદૃષ્ટિ આપી હતી તો વિરાટરૂપનાં દર્શન કરવા શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને દિવ્યદૃષ્ટિ આપે છે. બન્ને બાજુ સારથિ  બન્ને બાજુ દિવ્યદૃષ્ટિ. કેવો યોગાનુયોગ…

૫.) ગીતામાં કુલ ૭૦૦ (સાતસો) શ્લોક છે જે પૈકી ૫૭૫ શ્લોક શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન બોલ્યા છે, ૮૫ શ્લોક અર્જુન બોલ્યા છે, ૩૯ શ્લોક  સંજય અને માત્ર ૧ (એક) શ્લોક ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા છે.

૬.) ગીતાના ૧૮ અધ્યાય છે, ૭૦૦ શ્લોકો છે, ૯૪૧૧ શબ્દો છે, ૨૪૪૪૭ અક્ષરો છે. શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ૨૮ વખત, અર્જુન ઉવાચ ૨૧ વખત, ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ૦૧ એમ કુલ મળી ૫૯ વખત ઉવાચ આવે છે. સંજય ઉવાચ ૯ વખત આવે છે.

૭.) ઈ.સ. પૂર્વે 3103 વર્ષ પહેલાં શ્રીકૃષ્ણે ગીતા અર્જુનને કહી તે યુદ્ધ કરવા, યુદ્ધના મેદાનમાં કહી અને એ ઉપદેશ જ હિન્દુ ધર્મનો મહાન ધર્મગ્રંથ બની ગયો એ બાબત સમગ્ર વિશ્વના બધા ધર્મગ્રંથોમાં માત્ર અને માત્ર એક જ કિસ્સો છે.

૮.)  આખી ભગવદ્ ગીતામાં હિંદુ શબ્દ એક પણ વખત આવતો નથી  તે હિંદુ ધર્મનો ધર્મગ્રંથ હોવા છતાં પણ એ જ સાબિત કરે છે કે ગીતા વૈશ્વિક ધર્મગ્રંથ છે.

૯.)  શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા એ એવો એક ધર્મગ્રંથ છે જેનો અનુવાદ ભાષાંતર વિશ્વની તમામે તમામ ભાષાઓમાં થયું છે.

૧૦.)  શ્રી હેમચંદ્ર નરસિંહ લિખિત શ્રી ગીતાતત્ત્વ દર્શનમાં ગીતાના કુલ ૨૩૩ પ્રકાર છે જેમાં શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા મુખ્ય છે. અનુગીતા, અવધૂત ગીતા, અષ્ટાવક્ર ગીતા, પાંડવગીતા, સપ્તશ્લોકી ગીતા જેવા ૨૩૩ ગીતા પ્રકાર છે.

૧૧.) ભક્તિના કુલ ૯ (નવ) પ્રકાર છે. શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ, પાદસેવન, અર્ચન, વંદન, દાસ્ય, સખ્ય અને આત્મનિવેદન. આ નવેનવ પ્રકારની ભક્તિનું વર્ણન, વ્યાખ્યા શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં છે.

૧૨.)  ગીતાના દરેક અધ્યાયના અંતે અધ્યાય પૂરા થયાની નોંધ માટે જે પંક્તિ આવે છે તેને પુષ્પિકા કહે છે જે મુજબ ગીતા બ્રહ્મવિદ્યા છે, યોગનું શાસ્ત્ર છે, આવી અઢાર પુષ્પિકાના કુલ શબ્દો ૨૩૪ છે અને તેના કુલ અક્ષરો ૮૯૦ છે.

૧૩.) શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા શ્રદ્ધાનો, ભક્તિનો, ધર્મનો અને સત્યનો એવો આધાર સ્તંભ છે કે આપણા દેશની તમામ અદાલતોમાં પણ તેના ઉપર હાથ મૂકી સોગંદ લે પછી સત્ય જ બહાર આવશે તેટલી અધિકૃતિ મળેલી છે, આવું વિશ્વમાં બીજે ક્યાંય નથી..

૧૪.) ગીતા યોગશાસ્ત્રવિદ્યા છે. ગીતામાં કુલ ૧૮ અધ્યાયના ૧૮ યોગ તો છે જ જે તેના શીર્ષકમાં આવે છે જેમકે ભક્તિયોગ, કર્મયોગ સાંખ્ય યોગ. આ ઉપરાંત અભ્યાસયોગ, ધ્યાનયોગ બ્રહ્મયોગ જેવા કુલ ૩૦ (ત્રીસ) યોગો ગીતામાં છે.

૧૫.) ગીતાના પહેલા અધ્યાયના પહેલા શ્લોકનો પહેલો શબ્દ ધર્મક્ષેત્ર છે, જ્યારે છેલ્લા અધ્યાયના છેલ્લા શ્લોકનો છેલ્લો શબ્દ ‘મમ’ છે. અર્થાત્ મારું ધર્મક્ષેત્ર કયું..?? તો ૧ થી ૭૦૦ શ્લોક વચ્ચે જે આવે છે. વેદવ્યાસનો શબ્દસુમેળ કેવો અદ્ભુત છે..

૧૬.) સમગ્ર ગીતાનો સાર શું છે..?? ગીતા શબ્દને ઉલટાવીને વાંચો. તાગી. જે આસક્તિનો ત્યાગ કરે છે તે જ પ્રભુને પામી શકે છે. મહાત્મા ગાંધીજીએ એટલે જ ગીતા વિશે જે પુસ્તક લખ્યું છે તેનું ચોટડૂક શીર્ષક અનાસક્તિ યોગ આપ્યું છે. ઉપનિષદમાં પણ કહ્યું છે ત્યેન ત્યક્તેન ભુંજિથા – ત્યાગીને ભોગવો.

૧૭.)  ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ  ચાર વેદો છે પણ ગીતાને પાંચમોવેદ કહેવાય છે

૧૮.)  મહાભારતના પર્વ ૧૮ છે, ગીતાના અધ્યાય ૧૮ છે. સરવાળો ૯ થાય છે. ૯ એ પૂર્ણાંક છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના કુલ અક્ષરો પણ ૯ થાય છે. ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં કુલ ૧૦૮ નામ છે, કુલ ૧૦૮ સુવાક્યો છે, ગીતાને સંસ્કૃતમાં શ્લોકબદ્ધ કરનાર શ્રીકૃષ્ણ દ્વૈપાયન વ્યાસ નું નામ પણ ૯ અક્ષરનું છે, ગીતામાં ‘યોગ’ શબ્દ ૯૯ વખત આવે છે, ગીતામાં કુલ ૮૦૧ વિષયોનું વર્ણન છે, યોગ માટે ૫૪ શ્લોકો છે, ગીતામાં ભગવાન પોતાની વિભૂતિઓનું વર્ણન કરે છે જેમ કે વૃક્ષોમાં હું પીપળો છું, નદીઓમાં હું ગંગા છું  તો ગીતામાં આવી કુલ મળી ૨૩૪ વિભૂતિઓનું વર્ણન છે. ગીતામાં કુલ ૯૦ (નેવું) વ્યક્તિઓનાં નામોનો ઉલ્લેખ છે જેમ કે નારદ, પ્રહલાદ, ભૃગુ, રામ વગેરે. આ તમામનો સરવાળો ૯ થાય છે એટલું જ નહિ ગીતાનાં કુલ ૧૮ નામ છે જેનો સરવાળો પણ ૯ થાય છે. ૯ નું અદ્ભુત સંકલન અહીં જોવા મળે છે..

૧૯.)  ગીતાના ૭૦૦ શ્લોકો છે જેમાં વર્ણવાર ગણતરી કરતાં સૌથી વધુ ૧૦૩ શ્લોકો ‘ય’ – અક્ષર ઉપરથી શરૂ થાય છે જ્યારે બીજા નંબરે ‘અ’  – ઉપર ૯૭ શ્લોકો છે.

૨૦.) શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં આત્મા શબ્દ ૧૩૬ વખત, જ્ઞાાન શબ્દ ૧૦૮ વખત, યોગ શબ્દ ૯૯ વખત, બુદ્ધિ અને મન ૩૭ વખત બ્રહ્મ – ૩૫ વખત, શાસ્ત્ર શબ્દ  ૪ વખત, મોક્ષ શબ્દ  ૭ વખત અને ઈશ્વર-પરમેશ્વર શબ્દ – ૬ વખત આવે છે. ધર્મ શબ્દ ૨૯ વખત આવે છે.

૨૧.) સમગ્ર ગીતાસાર અધ્યાય ૨ માં આવી જતો હોવાથી અધ્યાય ૨ ને એકાધ્યાયી ગીતા કહેવામાં આવે છે.

22)  અધ્યાય નં. ૮ શ્લોક નં. ૯, ૮/૧૩, ૯/૩૪, ૧૧/૩૬, ૧૩/૧૩, ૧૫/૧ અને ૧૫/૧૫ = આ ૭ શ્લોકને સપ્તશ્લોકી ગીતા કહે છે.

૨૪.)  શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના પાઠમાં મંત્ર, ઋષિ, બીજ, છંદ, દેવતા અને કીલક આ ૬ મંત્રધર્મનું ખાસ ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. ફળ માટે ગીતામાહાત્મ્યનો પણ ખાસ મહિમા છે.

૨૫.)  ગીતાના ૧ થી ૬ અધ્યાયમાં કર્મ, ૭ થી ૧૨ અધ્યાયમાં ભક્તિ અને ૧૩ થી ૧૮ અધ્યાયમાં જ્ઞાાનનો વિશેષ મહિમા છે.

૨૬.)  કોઈપણ ધર્મના સિદ્ધાંતોને વેદ-ઉપનિષદ-ભગવદ્ગીતા આ ત્રણનો આધાર લઈ શાસ્ત્રોક્ત રીતે સાબિત કરવામાં આવે છે તેને પ્રસ્થાનત્રયી કહે છે જેમાં ગીતાનું સ્થાન મોખરે આવે છે. ધર્મની એકપણ ગૂંચવણ એવી નથી કે જેનો ઉકેલ ભગવદ્ ગીતામાં ના હોય..

૨૭.) ગીતાના ૭૦૦ શ્લોકો પૈકી ૬૪૫ શ્લોકો અનુષ્ટુપ છંદમાં છે. બાકીના ૫૫ શ્લોકો ત્રિષ્ટુપ, બૃહતી, જગતી, ઈન્દ્રવજ્રા, ઉપેન્દ્રવજ્રા વગેરે અલગ અલગ છંદોમાં આવે છે.

૨૮.) ગીતાએ આપણને એના પોતીકા સુંદર શબ્દો આપ્યા છે. લગભગ આવા શબ્દોની સંખ્યા ૧૦૦ થવા જાય છે જે પૈકી ઉદાહરણ તરીકે ૧૦ શબ્દો અત્રે પ્રસ્તુત છે. અનુમંતા, કાર્પણ્યદોષ, યોગક્ષેમ, પર્જન્ય, આતતાયી, ગુણાતીત, લોકસંગ્રહ, ઉપદૃષ્ટા, છિન્નસંશય, સ્થિતપ્રજ્ઞા

૨૯.)  સમગ્ર વિશ્વમાં શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા  એ એકમાત્ર એવો ધર્મગ્રંથ છે જેની ભક્તો વિધિસર પૂજા કરે છે.

૩૦.)  ગીતામાં કુલ ૪૫ શ્લોકો તો એવા છે કે જેની પંક્તિઓ એક સરખી હોય, શ્લોક બીજી વખત આવ્યો હોય કે શ્લોકના ચરણની પુનરૂક્તિ – પુનરાવર્તન થયું હોય. જેનાં કેટલાંક ઉદાહરણો અત્રે આપેલ છે. અધ્યાય/શ્લોક  ૩/૩૫,  ૬/૧૫  ૧૮/૪૭,  ૬/૨૮  અધ્યાય/શ્લોક   ૯/૩૪ , ૧૮/૬૫

૩૧.) એકલી ગુજરાતી ભાષામાં જ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા વિષે અલગ અલગ સમજૂતી આપતાં, ટીકા-ટીપ્પણી કરતાં ૨૫૦ પુસ્તકો હાલ ઉપલબ્ધ છે જે દર્શાવે છે કે આ ગ્રંથ કેટલો મહાન છે, આવાં ખૂબજ લોકપ્રિય પુસ્તકોના ઉદાહરણ રૂપ ૧૦ લેખકો અત્રે પ્રસ્તુત છે

(૧) મહાત્મા ગાંધીજી – અનાસક્તિ યોગ (૨) વિનોબા ભાવે – ગીતા પ્રવચનો (૩) આઠવલેજી – ગીતામૃતમ્ (૪) એસી ભક્તિ વેદાંત – ગીતા તેના મૂળરૃપે (૫) કિશોર મશરૃવાળા – ગીતા મંથન (૬) પં. સાતવલેકરજી – ગીતાદર્શન (૭) ગુણવંત શાહ – શ્રીકૃષ્ણનું જીવન સંગીત (૮) શ્રી અરવિંદ – ગીતાનિબંધો (૯) રવિશંકર મહારાજ – ગીતાબોધવાણી (૧૦) કાકા કાલેલકર – ગીતાધર્મ

૩૨.) આજે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા-ને કુલ 5118 વર્ષ થયા છતાં ગીતામાં દર્શાવેલા ધર્મસિદ્ધાંતોનું  મતનું કોઈએ પણ કોઈ ખંડન કર્યું નથી તે જ દર્શાવે છે કે ગીતા સર્વમાન્ય ગ્રંથ છે.

૩૩.) ગીતાનું મૂળ બીજ બીજા અધ્યાયનો અગિયારમો શ્લોક છે. આ શ્લોકથી જ ભગવદ્ ગીતાની શરૂઆત થાય છે. ગીતાની પૂર્ણાહૂતિ અઢારમા અધ્યાયના ત્રેસઠમા શ્લોકમાં ઈતિ થી થાય છે  જે સમાપ્તિસૂચક શબ્દ છે. માગશર સુદ – અગિયારસના રોજ શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા અર્જુનને ગીતા કહેવામાં આવી.

૩૪.)  ગીતાનો સૌથી શ્રેષ્ઠ મંત્ર તજજ્ઞોની દૃષ્ટિએ અઢારમા અધ્યાયનો છાસઠમો શ્લોક છે જેમાં શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં પોતાના મુખેથી જણાવે છે કે હું તને સર્વ પાપોથી છોડાવીશ તેમાં તું સહેજ પણ શોક ન કર. ગીતાનો સાર પણ આ જ શ્લોકમાં છે. અર્થાત્ વિશ્વાસ એ જ વિશ્વનો શ્વાસ છે.

૩૫.)  ગીતાના બધા શ્લોકો મંત્ર છે, શ્રેષ્ઠ છે પરંતુ ગીતાભક્તોની દૃષ્ટિએ, આલોચકોની દૃષ્ટિએ, વિદ્વાનોની દૃષ્ટિએ સમગ્ર ૭૦૦ શ્લોકોમાંથી ટોપ ટેન ૧૦ શ્લોકો નીચે પ્રમાણે છે. પ્રથમ આંક અધ્યાય દર્શાવે છે,  બીજો આંક શ્લોક નંબર દર્શાવે છે.
(દરેક શ્લોક શ્રેષ્ઠ હોઈ મુમુક્ષુઓની પસંદગી અલગ અલગ હોઈ શકે)

૨/૨૩, ૩/૩૫, ૪/૭, ૨/૪૭, ૬/૩૦, ૯/૨૬, ૧૫/૫, ૧૭/૨૦, ૧૮/૬૬,  ૧૮/૭૮

૩૬.)  ગીતાના અઢારમા અધ્યાયનો છેલ્લો શ્લોક એટલો મર્મસભર, ગીતસભર છે કે ન પૂછો વાત!! આ શ્લોકમાં ૨ અક્ષર કુલ ૧૩ વખત આવે છે, ય અક્ષર ૪ વખત આવે છે, ત્ર અક્ષર ૩ વખત આવે છે, ધ અક્ષર ૩ વખત આવે છે છતાં છંદ જળવાય છે અને એટલું મધુર સંગીત સહજ ઉત્પન્ન થાય છે કે વારંવાર આ શ્લોક બસ ગાયા જ કરીએ. તમે પણ પ્રયત્ન કરી જુઓ  વારંવાર ગાવા લલચાશો.. આવા વારંવાર ગમી જાય, ગાવા માટે ઉત્સુકતા રહે તેવા ઉદાહરણરૃપ પાંચ શ્લોકો નીચે મુજબ છે  એકવાર તો ગાઈ જુઓ..  ૪/૭, ૬/૩૦, ૯/૨૨, ૧૫/૧૪, ૧૮/૭૮

૩૭.) ગીતામાં ગણિતનો પણ અદ્ભુત પ્રયોગ શ્રી વેદવ્યાસે કર્યો છે. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે ગીતામાં ૧ થી ૧૦૦૦ સંખ્યાનો પ્રયોગ વારંવાર સંખ્યાવાચક શબ્દોથી થયો છે. માન્યામાં નથી આવતું ને..?? ગીતામાં કુલ ૧૬૫ વખત આવાં સંખ્યાવાચક રૂપકો આવે છે પણ સ્થળસંકોચના કારણે ઉદાહરણરૂપ વિગત અત્રે  પ્રસ્તુત છે

૧. એકાક્ષરમ (એક) ૨. દ્વિવિદ્યા નિષ્ઠા (બે નિષ્ઠા) ૩. ત્રિભિઃ ગુણમયૈઃ (ત્રણ ગુણ) ૪. ચાતુર્વર્ણ્યમ્ (ચાર વર્ણ) ૫. પાંડવા (પાંચ પાંડવ) ૬. મનઃ ષષ્ઠાનિ (છ ઇન્દ્રિય) ૭. સપ્ત મહર્ષય (સપ્તર્ષિ) ૮. પ્રકૃતિ અષ્ટધા (આઠ પ્રકૃતિ) ૯. નવ દ્વારે (નવ દ્વાર) ૧૦  ઈન્દ્રયાણિ દશૈકં (૧૦ ઈન્દ્રિય) ૧૧. રૃદ્રાણામ (૧૧ રૃદ્ર) ૧૨. આદિત્યાન્ (૧૨ આદિત્ય) ૧૩. દૈવી સંપદ્મ (૨૬ ગુણો) ૧૪. નક્ષત્રાણામ્ (૨૭ નક્ષત્રો) ૧૫. એતત્ ક્ષેત્રમ્ (શરીરના ૩૧ ગુણ) ૧૬. મરુતામ્ (૪૯ મરૃતો) ૧૭. અક્ષરાણામ્ (૫૨ અક્ષર) ૧૮. કુરૃન્ (૧૦૦ કૌરવો) ૧૯. સહસ્ત્રબાહો (૧૦૦૦ હાથવાળા)

૩૮.)  ઘણા એવી શંકા કરે છે કે યુદ્ધના મેદાનમાં આટલી લાંબી ૭૦૦ શ્લોકોવાળી ગીતા માટે કેટલો બધો સમય લાગ્યો હશે પણ આ શંકાનું પણ નિવારણ છે. ગીતાનો ૧ શ્લોક શાંતિથી, નીરાતથી ગાવામાં આવે તો માત્ર અને માત્ર ૧૦ (દસ) સેકન્ડ જ થાય છે. આ હિસાબે જો ૭૦૦ શ્લોક ગાઇએ તો ૭૦૦૦ સેકન્ડ થાય. ૧ કલાકની ૩૬૦૦ સેકન્ડ થાય એ મુજબ આખી ગીતા વાંચતા માત્ર બે કલાક જ થાય છે. આ તો પદ્યની વાત થાય છે. જ્યારે યુદ્ધના મેદાનમાં તો શ્રીકૃષ્ણ – અર્જુનનો સંવાદ ગદ્યમાં થયો હતો જેથી આવી સમય મર્યાદાની શંકા અસ્થાને છે.

૩૯.) ગીતા એ માનવજીવનનું રહસ્ય છે. રાગ અને ત્યાગ વચ્ચે ઝૂલતા માનવીની કથા છે. ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેનો મધુર સંવાદ છે, તો કર્મ -અકર્મનો વિવાદ પણ છે. ગાદી માટેનો વિખવાદ છે, ફરજથી પલાયનવાદ છે તો અંતે સૌના માટેનો આશીર્વાદરૂપ ધન્યવાદ પણ છે.

૪૦.) ગીતા વિશે એક અદ્ભુત પ્રયોગ પણ પ્રચલિત છે. જ્યારે તમે ખૂબજ મુશ્કેલીમાં હોવ, કોઈપણ રસ્તો સૂઝતો જ ના હોય, ચારે તરફથી નિરાશા જ મળી હોય ત્યારે ગીતા માતાના શરણે જાવ. ગીતા હાથમાં લો. શ્રદ્ધાપૂર્વક ૧૧ વખત શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનો મંત્ર બોલો. શ્રીકૃષ્ણઃ શરણં મમ  હવે ગીતા ખોલો. પેન્સિલ – પેનની અણી કોઈપણ શ્લોક ઉપર મૂકો. ત્યાં જે શબ્દ કે શ્લોક છે તેનો જે અર્થ થાય છે તે જ તમારા પ્રશ્નનો ઉપાય – જવાબ છે. મોટાભાગના અનુભવો સફળ જ થયા છે. સુખને એક અવસર તો આપો..  મહાત્મા ગાંધીજી ખુદ કહેતા મુશ્કેલીમાં હું ગીતામાતાના શરણે જઉં છું.

          ||  करिष्यै वचनं ।।

Posted in श्रीमद्‍भगवद्‍गीता

માગશર સુદ અગિયારસને “મોક્ષદા એકાદશી” કહેવાઇ છે.
આ દિવસે કુરુક્ષેત્રની રણભૂમિમાં વિષાદને પામેલા અર્જુનને,
“કર્મ કરવું એ જ પરમ અને શ્રેયકર કર્તવ્ય છે “
એ સમજાવતો ઉપદેશ શ્રીકૃષ્ણજી એ કરેલ, જેના અઢાર અધ્યાયના 700 સૂત્રોને ચિંતનશીલ વિદ્વાનો गीता उपनिषत् તરીકે જાણે છે,
પ્રજા આ અધ્યોયાના સમુહ ને શ્રીમદ્ ભગવત્ ગીતા કહે છે.
આ તિથીને गीताजयंती કહેવાય છે.

પુરાણોમાં મોક્ષદા એકાદશીની કથાનકમાં,
વૈખાનસ રાજાને પિતૃઓની અવગતીનું સ્વપ્ન આવે છે…;
આ કથાનકનો ઉદ્દેશ, પિતૃૠણમાંથી મુક્તિ મેળવવાં મનુષ્યોએ, નિયતી દ્વારા જે કર્મ-વ્યવસાય-વૃતિ નિર્ધારીત કરેલ હોય છે એ પુરેપુરી જવાબદારી અને ઉત્સાહથી કરવા જરૂરી છે,
એવો માર્મિક સંદેશ આપવાનો હોઇ શકે.

મહાભારત નામના કાવ્યત્મક મહાગ્રંથના, છઠ્ઠા- ભિષ્મપર્વના અધ્યાયક્રમાંક 25 થી 42 સુધી…
“કર્મના પરિણામના મોહમાં પડ્યાં વિના, માત્ર જે કર્તવ્ય આવી પડેલ હોય એને નિષ્ઠાથી કરવું એજ ધર્મ છે અથવા તો એ પોતાના માટે શ્રેયકર ફરજ છે.”
એવું બતાવતાં 745 સંવાદ-સૂત્રો લખાયેલ છે, જે પૈકી 620 શ્રીકૃષ્ણજી દ્વારા તથા 57 અર્જુન, 67 સંજય તેમજ એક સૂત્ર દ્યુતરાષ્ટ્ર દ્વારા કહેવાયેલ છે.

શ્રીમદ ભગવત્ ગીતાના શરૂઆતના 1 થી 6 અધ્યાયોમાં કર્મયોગ દ્વારા તમઃ ના પ્રભાવમાંથી બહાર આવવું અને પછીના 7 થી 12 અધ્યાયોમાં રજઃ દોષથી આવૃત ના થવાય એ માટે ભક્તિયોગનું વિવેચન છે, અંતિમ 13 થી 18 અધ્યાયમાં જ્ઞાનયોગથી સત્વઃ ગુણની પરમવૃદ્ધિ થવાથી, ધર્મ-અર્થ-કામ બાબતે સમતત્વ કેળવાઇ જતાં અંતિમ પરિણામ સ્વરૂપે કર્મબંધનથી મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે, એવું દર્શાવેલ છે.

કેટલાક વિદ્વાનોનું માનવું છે કે, મૂળ મહાભારતમાં, કપીલ મુનીના સાંખ્યદર્શન અને પાતંજલ યોગદર્શનના ઘણાં સમય પછી આશરે ઇ.પૂ.3066 પહેલાં આ અઢાર અધ્યાય ઉમેરાયાં હશે.

ગરુડપુરાણના અધ્યાય ક્રમાંક 233 થી 236 માં ગીતાસાર આપવામાં આવેલ છે.

અર્વાચીન ગીતાના અધ્યાયોના નામ આદિ શંકરાચાર્ય દ્વારા આપવામાં આવેલ હોઇ શકે.

“ગીતા” શબ્દ, ગાવાના અર્થમાં વપરાતી ધાતુ गै નું સ્ત્રીલિંગ- કર્મણી ભૃતકૃંદતનું રૂપ છે.

આથી કદાચ ગીતાના મોટાભાગના સૂત્ર-શ્લોકો અનુષ્ટુપ છંદમાં છે.

ગીતાનો અનુવાદ વિશ્વની મોટાભાગની ભાષાઓમાં થયેલ છે અને ઘણી ટીકાઓ પણ ઉપલબ્ધ છે. જેમાં લોકમાન્ય શ્રી બાળગંગાધર તિલકજી કૃત ગીતારહસ્ય નામનો ગ્રંથ જીજ્ઞાસુઓ માટે ઉત્કૃષ્ટ છે.

ઓશો રજનીશજીની પ્રવચન શ્રેણી આધારીત પ્રકાશીત કરાયેલ गीतादर्शन ग्रंथ આધુનીક પરિપેક્ષ્યમાં ગીતાનો બહુઆયામી દ્રષ્ટિકોણ રજુ કરે છે.

આ મોક્ષદા એકાદશી સાથે મનુષ્યો માટે ૠતુકાળ ના આહારવિહાર ની સાપેક્ષે સ્વાસ્થય જળવાઇ રહે એ અર્થે રાજગરાનું માહાત્મ્ય જોડાયેલ છે.

રાજગરો એ તાંદળજાના વર્ગની વનસ્પતિ છે. રાજગરાની ત્રણેક પ્રજાતી ભારતમાં જોવા મળે છે, જે પૈકીની કોઇ એક પ્રજાતીને रामदाना પણ કહે છે, ગુજરાતમાં રાજગરા તરીકે ઓળખાતી પ્રજાતીનું વૈજ્ઞાનિક નામ Amaranthus Caudatus છે. આ ઉપરાંત અન્ય એક પ્રજાતી જેનું વૈજ્ઞાનિક નામ Fagopyrum Tataricum ભારતમાં થાય છે જેને અંગ્રેજીમાં BuckWheat કહે છે, આને પણ रामदाना તરીકે ઓળખ મળેલ છે.
રાજનિઘંટુમાં મગધદેશના પર્વતીય પ્રદેશમાં થતી राजगिरिः નામે એક પત્રશાક વનસ્પતિને વિદ્વાનો “રાજગરો” બતાવે છે,
રાજનિઘંટુ પ્રમાણે એના ગુણ, स्थूलस्य तु अतिशीतलत्वम् अतिरुच्यत्वञ्च । બતાવેલ છે.

પહેલાં ગામડાંના દરેક ખેડુતના ઘરઆંગણે તથા ખેતરમાં રાજગરાના લાલ-મરૂન ફુલમંજરી સાથે લહેરાતા ચાર પાંચ છોડ જોવાં મળતાં હતાં આજે કેટલાક બાગબગીચાની શોભા વધારે છે.

વીસેક વર્ષ પહેલાં ગામડાની પ્રજા વ્રત, એકાદશી-એકટાણાંમાં કરતાં ઉપવાસમાં ફરાળી વાનગીઓમાં શીરો, પુરી, ભાખરી, કે લાડુ માત્ર રાજગરાના લોટથી બનાવતી હતી, આથી તો એને કદાચ रामदाना જેવું પવિત્ર નામ ઉત્તર પૂર્વીય ભારતીય પ્રજાએ આપ્યું હશે.

ઘઉં, ચોખા, બાજરી,જુવાર, મકાઇ જેવાં ધાન્ય કરતાં પણ રાજગરો વધુ પૌષ્ટિક, સ્વાદિષ્ટ અને સુપાચ્ય છે. 100ગ્રામ રાજગરાનું પોષક મુલ્ય જોઈએ તો, કેલ્શિયમ – 159mg, પોટેશિયમ – 508 mg, મેગ્નેશિયમ – 248 mg, ઝીંક – 2.9 mg, ફોલેટ – 82 માઇક્રોગ્રામ જોવાં મળે છે, જે અન્ય ધાન્યના પોષકમુલ્ય કરતાં સાપેક્ષે વધુ છે. શીતઋતુકાલ ના ઠંડીના શરૂઆતી સમયમાં અતિગુરુ ખાદ્ય પદાર્થ ઝડપથી પચતાં નથી અને જો ખવાય તો, એસીડીટી, ગેસ અને પેટનાં દુઃખાવા સાથે ઝાડા ઊલટી થાય છે.
આથી વિચક્ષણ વ્યક્તિઓએ માગશર માસ દરમિયાન રાજગરાના સેવનને સૂચવેલ હશે.

રાજગરાના દાણાને શેકવાથી ધાણીની જેમ ફુલે-ફાટે છે, આથી વધુ સુપાચ્ય અને સ્વાદિષ્ટ બને છે આવાં રાજગરાને ગોળ – ઘી સાથે પૌષ્ટિક પણ પચવામાં હલકી લાડુડી બનાવીને આ માસ દરમિયાન ખાવી આરોગ્યને ક્ષેમકારી છે.

રાજગરો ની ખેતી ઉત્તમ ઉત્પાદનમુલ્ય આપનાર છે, દીપાવલી પછી એક વિઘામાં 200 થી 250 ગ્રામ ઘરાઉ બીયારણ બાજરી ની જેમ વાવી દેવાય છે, ઓછી પીયત અને બીન ઉપજાઉ જમીનમાં પણ રાજગરો થઇ આવે છે, રાજગરાના પાકને ખાસ પ્રકાર ના ખાતર કે જંતુનાશક ની જરુરીયાત રહેતી નથી. એક વીઘા માં આશરે 200 કિલો થી વધારે ઉપજ થાય છે, ચાર મહીનાની રાજગરાની ખેતીમાં ઉત્પાદન ખર્ચ નહીવત્ આવે છે એની સામે ફરાળી લોટ તરીકે કિલો ના 100₹. લેખે ઉત્પાદન મુલ્ય મળી શકે છે. 20 કિલો ના 1200₹. થી 1500₹. ભાવે રાજગરા-દાણાં હોલસેલમાં વેચાણ થાય છે. ખેતીપ્રધાન દેશ માટે, હલકી જમીનની ગુણવત્તાં સુધારવા રાજગરાનું વાવેતર ઉત્તમ છે, ફાલ લણી લીધા પછી રાજગરાને એજ જમીન પર પાથરી ઉપર છાણ-માટી થી Coating કરી દેવાથી ઉત્તમ ખાતર બને છે અને મુખ્યપાકમાં બીનજરૂરી નિંદણની સમસ્યા રહેતી નથી, રાજગરાનો ચારો પણ દુધાળ પાલતુ પશુઓ માટે પણ ઉત્તમ છે. પ્રાચીન સમયમાં રશિયામાં તો આ રાજગરાના એક એકર વાવેતરમાં મધમાખીની પેટી મુકીને અંદાજે 700 કિલો ખુશ્બોદાર મધ મેળવવામાં આવે છે.

પ્રજા એ પણ ફરાળી વાનગીઓમાં બટાકા, મગફળી, સાબુદાણાંને બદલે રાજગરાને પુનઃ સ્થાન આપવું જોઇએ, રાજગરાના કૂણાં પાંદડાને શાક બનાવી પણ ખાઇ શકાય છે, રાજનિઘંટુમાં राजशाकनिका પર્યાયથી રાજગરાના પત્રશાકનું પોષણ મહત્વ દર્શાવેલ છે.

પ્રજા રાજગરાના ગુણકર્મ જાણીને ઉપયોગમાં લેશે તો ખેડૂતો વાવશે ને !

પ્રજાનું સ્વાસ્થય જાળવનાર , પાલતુ દુધાળ તૃણાહારી પશુઓને ઉત્તમ પોષણ આપનાર, જમીન સુધારણા કરનાર, ખેડૂતને ઓછાં ઉત્પાદક ખર્ચ સામે ઝાઝું ઉત્પાદનમુલ્ય આપતાં આ રાજગરાને रामदाना કહ્યાં છે, એ યથાર્થ જ છે.

Posted in श्रीमद्‍भगवद्‍गीता

विश्व की अमूल्य धरोहर श्रीमद् भगवद्गीता महाभारत के भीष्म पर्व का एक भाग है। महाभारत की रचना महर्षि वेदव्यास ने और लेखन भगवान श्री गणेश ने किया।

युद्ध के समय जब सेनाएं आमने-सामने खड़ी हो गईं ….तो अर्जुन के विषाद को दूर करने के लिए योगेश्वर श्री कृष्ण ने गीता का उपदेश दिया जो आज भी व्यवहारिक जीवन की समस्याओं के लिए समाधानकारक है।

१. साहसी होना
क्लैब्यं मा स्म गम: पार्थ नैतत्वय्युपपद्यते।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप।।
(अध्याय 2, श्लोक 3)

कायरता, कायरता है। चाहे वह करुणाजनित हो, या भय जनित। अत: अपने स्वत्व और अधिकारों की रक्षा के लिए हमेशा तैयार रहना चाहिए। अन्याय का सदैव प्रतिकार करना चाहिए और पलायन नहीं पुरुषार्थ का चयन करना चाहिए।

२. कर्मठ होना
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
माकर्मफलहेतुर्भूर्मा ते संड्गोत्स्वकर्माणि।।
(अध्याय 2, श्लोक 47)

केवल मनुष्य को ही यह सौभाग्य प्राप्त है कि वह नए कर्म करने के लिए स्वतंत्र है। जिससे उन्नति के शिखर पर आरूढ़ होकर उपलब्धियों के कीर्तिमान रचकर इतिहास में अद्वितीय स्थान प्राप्त कर सकता है। अत: अकर्मण्य नहीं, कर्मठता से कार्य करते रहना चाहिए।

३. स्वविवेक से निर्णय लेना
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।
विमृश्यैमदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु।।
(अध्याय 18, श्लोक 6३)

सलाह और विचार-विमर्श तथा मार्गदर्शन भले ही सबसे लेते रहें, लेकिन निर्णय स्वयं की बुद्धि से लेना चाहिए। श्री कृष्ण ने अर्जुन को पूरा ज्ञान देने के बावजूद यह स्वतंत्रता दी थी कि वह स्वविवेक से निर्णय ले और कार्य करे। पराश्रित नहीं, स्वआश्रित होने का आह्वान कर व्यक्ति को स्वावलंबी एवं आत्मनिर्भर बनने का संदेश दिया है।
४. मधुर और हितकर वाणी
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
स्वाध्यायाभ्भ्यसनं चैव वांगमयं तप उच्यते।।
(अध्याय 17, श्लोक 15)

तप तीन प्रकार के बताए गए है- शरीर, वाणी और मन। तीनों का उपयोग लोकहित में करना चाहिए। वाणी मनुष्य की सबसे अच्छी मित्र है। इससे व्यक्ति सारे संसार को अपना मित्र बना सकता है या शत्रु बना सकता है। अत: बोली की महत्ता, शब्दों का प्रभाव और वाणी को नियंत्रित और मर्यादित रखें।
५. दुर्गुणों का त्याग करना
दंभो दर्पोभिमानश्च क्रोध: पारुष्यमेव च।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदामासुरीम्।।
(अध्याय 16, श्लोक 4)

पाखंड, घमंड, अभिमान, क्रोध, कठोर वाणी और अज्ञान- इनसे मनुष्य को दूर रहना चाहिए। सदगुणों को अपने जीवन में उतारना चाहिए जिससे जीवन में परम शांति का अनुभव होता है।
६. ज्ञान पिपासु और जिज्ञासु होना
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिन: ।।
(अध्याय 4, श्लोक 34)

सच्चा ज्ञान आसानी से नहीं मिलता क्योंकि केवल सूचनाओं को पढ़ कर ज्ञानी नहीं बना जा सकता। इसके लिए विशेषज्ञों के पास तथा विधा पारंगतों के पास विनम्रता और श्रद्धापूर्वक हमें जाना चाहिए। तभी सही लक्ष्य एवं वास्तविक शिखर स्पष्ट दिखाई देने लगेगा।
नहि ज्ञानेने सदृशं पवित्रमिह विद्यते। (अध्याय 4, श्लोक 38)
इस संसार में ज्ञान के समान पवित्र करने वाला दूसरा कोई साधन नहीं है।
श्रद्धावॉंल्लभते ज्ञानं… (अध्याय 4, श्लोक 39)
ज्ञान के प्रति जिज्ञासा होगी तभी ज्ञान प्राप्त होगा।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति। (अध्याय 4, श्लोक 39)
क्योंकि शांति साधनों से नहीं ज्ञान से प्राप्त होती है।
७. व्यवहारिक ज्ञान में कुशल
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्म्यहम्।।
(अध्याय 4, श्लोक 11)

मनुष्य को व्यवहार करते समय बहुत सावधान रहना चाहिए क्योंकि जैसा व्यवहार करोगे, वैसा ही तुम्हारे साथ भी होगा।
८. निर्भय होना
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृत निश्चय:।।
(अध्याय 2, श्लोक 37)

निर्भीक होकर कर्म करने से असफलता भी कीर्ति यश और मान दिलाती है। भयग्रस्त मन-मस्तिष्क से किए कए काम में सफलता मिल भी जाए तो वह सम्मानीय, वंदनीय नहीं हो सकती।

९. व्यक्तित्व का विकास
दु:खेष्वनुद्विग्नमना: सुखेषु विगतस्पृह:।
वीतरागभयक्रोध: स्थितधीर्मुनिरुच्यते।।
(अध्याय 2, श्लोक 56)

आदर्श व्यक्तित्व वाला व्यक्ति विपरीत परिस्थितियों में विचलित नहीं होता। राग, भय, क्रोध- जब समाप्त हो जाते हैं तो व्यक्ति स्थिर बुद्धि वाला हो जाता है। तथा वह संकट और संतापों से प्रतिकूलता और अनुकूलता में संतुलन बनाए रखेगा।
१०. स्वयं के प्रति उत्तरदायी
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन:।।
(अध्याय 6, श्लोक 5)

अपने उत्कर्ष एवं अपकर्ष के लिए मनुष्य स्वयं उत्तरदायी होता है। दूसरे का अहित किए बिना स्वयं का उद्धार अपने प्रयत्न और बुद्धि बल से करना चाहिए। क्योंकि मनुष्य आप ही अपना मित्र और आप ही अपना शत्रु है।
११. वफादारी से कार्य करना
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना पर्युपासते।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्।।
(अध्याय 9, श्लोक 22)

यह एक व्यवहारिक सत्य है। जो व्यक्ति अपने स्वामि की कृपा का चिंतन करते हुए पूरी ईमानदारी और निष्ठा से काम करता है उसे स्वामि का पूर्ण संरक्षण मिलता है और स्वामि सदैव उसकी सुख-सुविधा का ध्यान रखता है।
१२. एकाग्रचित्त कार्य करना
असंशयं महाबाहो मनोदुर्निग्रहं चलम्।
अभ्याभ्सेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।।
(अध्याय 6, श्लोक 35)

किसी भी संकल्प को पूरा करने के लिए मन का स्थिर और अचल होना आवश्यक है। उद्देश्य प्राप्ति के लिए हमें निरंतर प्रयासरत रहना चाहिए। मन को बार बार अन्य बिंदुओं से हटाकर अपने लक्ष्य पर केंद्रित करने की प्रक्रिया को दोहराते रहना चाहिए। इस प्रक्रिया का चमत्कारिक प्रभाव देखने को मिलता है। और कार्य तल्लीनता से संपन्न होता है। इसलिए लक्ष्य के प्रति रुचि जागरुक करना चाहिए।
१३. तनाव रहित रहें
अश्योच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिता:।।
(अध्याय 2, श्लोक 11)

आगत-विगत कि चिंता से मुक्त होकर कर्मपथ पर आगे बढ़ते जाना चाहिए। घटनाएं प्रकृति के घटनाक्रम की कड़ी हैं और वे समयानुसार घटती रहती हैं। अनावश्यक चिंताओं में उलझना जीवन के अमूल्य समय को नष्ट करना है। इसलिए तनाव रहित होकर अपना कर्म करते जाना चाहिए।
१४. प्रकृति और पर्यावरण की रक्षा
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु व:।
परस्परं भावयन्त: श्रेय: परमवाप्स्यथ।।
(अध्याय 3, श्लोक 11)

पृथ्वी, जल, वायु, आकाश, अग्रि, वनस्पति आदि जीवन के आधार स्तंभ हैं। इनके बिना जीवन संभव नहीं। और हमारी संस्कृति में इन्हें देवता माना गया है। सृष्टि में साम्य बनाए रखने के लिए जीवन, जगत एवं प्रकृति में साम्य जरूरी है। इसलिए प्रकृति का सम्मान करो और पर्यावरण को प्रदूषण से मुक्त करो।
१५. स्वकर्म को प्राथमिकता
स्वे स्वे कर्मण्यभिरत: संसिद्धिं लभते नर:।
(अध्याय 18, श्लोक 45)

दूसरे का कर्म यदि अपने कर्म से श्रेष्ठ भी प्रतीत हो तो भी अपना कर्म त्याग कर उसे अपनाने के लिए आतुर नहीं होना चाहिए। अपने कर्म में प्रवीणता हासिल कर के उसी में अपनी पहचान बनानी चाहिए। स्वकर्म को करते हुए ही सिद्धि प्राप्त की जा सकती है।
१६. संचयवृत्ति का त्याग
यज्ञशिष्टाशिन: सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषै:।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्।।
(अध्याय 3, श्लोक 13)

जीवन में परोपकार और समाज कल्याण का व्रत भी लेना चाहिए क्योंकि मनुष्य जो भी अर्जित करता है उसमें समाज का योगदान होता है। इसलिए समाज का भी उसपर अधिकार है। इसलिए उसका कुछ अंश समाजसेवा में भी लगाया जाना चाहिए। यह एक आदर्श समाजवाद का उदाहरण प्रस्तुत करता है।

१७. राग-द्वेष रहित जीवन
अद्वेष्टा सर्वभूतानां (अध्याय 12, श्लोक 13)
किसी भी प्राणी से राग-द्वेष न रखें
निर्वैर: सर्वभूतेषु (अध्याय 11, श्लोक 55)
बैर-भाव रहित होकर रहो
सर्वभूतहितेरता: (अध्याय 5, श्लोक 25)
सभी प्राणियों का कल्याण करो
ये तीनों सूत्र तीन महा मंत्र हैं। जिनके आचरण करने से व्यक्ति और समाज शांत और सुखी रहेगा। क्योंकि बैर-भाव, राग-द्वेष सारे झगड़े-फसाद की जड़ है।
१८. कठोर प्रभावी नीति से प्रतिद्वंद्वता का सामना
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युभ्त्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्म्यहम्।।
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे।।
(अध्याय 4, श्लोक 7,8)

दो प्रकार के व्यक्ति होते हैं- सज्जन और दुर्जन। जब तक सज्जन जागरुक और सक्रीय होते हैं तब दुष्ट अपनी दुष्ट प्रवृतियों से समाज को त्रस्त नहीं कर पाते। लेकिन सज्जनों की थोड़ी सी निष्क्रीयता और उदासीनता दुष्टों का प्रभाव बढ़ाने लगती है। फिर सज्जन बचाव का मार्ग अपनाने लगते हैं और हताश और निराश होकर सदकार्यों को छोड़ समाज को दुष्टों के भरोसे छोड़ देते हैं। दुष्टों पर नियंत्रण रखने और अपना कार्य जारी रखने के लिए कठोर और प्रभावी नीति अपनानी चाहिए।
१९. स्वस्थ तन, स्वस्थ मन
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।
युक्त स्वप्नावबोधस्य योगो भवति दु:खहा।।
(अध्याय 6, श्लोक 17)

जीवन में प्रगति के लिए मन-मस्तिष्क के साथ साथ तन का स्वस्थ रहना भी जरूरी है। कोई भी कार्य शरीर के द्वारा किया जाता है। यदि शरीर अस्वस्थ है तो वह कभी भी कोई कार्य नहीं कर पाएगा। अत: शरीर साधना बेहद जरूरी है।
२०. कर्म और लोक कल्याण में समन्वय
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मनुस्मर युद्ध च।
(अध्याय 8, श्लोक 7)

जीवन में यदि सफलता चाहते हैं तो कर्म और लोक कल्याण में समन्वय जरूरी है। तभी जीवन का समग्र विकास हो पाएगा। दोनों में से यदि कोई एक ही कार्य करते रहें या तो लोक कल्याण या कर्म , तो दोनों ही स्थितियां कभी भी आदर्श नहीं मानी जाती । इसलिए इनमें सामन्जस्य होना जरूरी है।

२१. चारित्रिक बल से आदर्श नेतृत्व
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जन:।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते।।
(अध्याय 3, श्लोक 21)

कोई भी राष्ट्र केवल आर्थिक, वैज्ञानिक एवं तकनीकी प्रकृति से उन्नत नहीं हो जाता। जब तक कि वह आध्यात्मिक एवं नैतिक रूप से सबल नहीं हो उसकी प्रगति अधूरी है। वर्तमान में भारत के पास सब कुछ है परंतु धीरे-धीरे नैतिक और चारित्रिक बल की कमी हमें महसूस होने लगी है। अत: चरित्रवान बनकर आदर्श नेतृत्व प्रदान करना होगा, क्योंकि जो श्रेष्ठ पुरुष आचरण करते हैं लोग भी उनका अनुसरण करते हैं। अपने आचरण से ऐसे मूल्य स्थापित करने चाहिए जिनसे अन्य लोग प्रेरणा ले सकें।

Posted in श्रीमद्‍भगवद्‍गीता

अरुण सुक्ला

परमाणु बम का जनक – सनातनी भारत

आधुनिक परमाणु बम का सफल परीक्षण 16 जुलाई 1945 को New Mexico के एक दूर दराज स्थान में किया गया था|

इस बम का निर्माण अमेरिका के एक वैज्ञानिक Julius Robert Oppenheimer के नेतृत्व में किया गया था

Oppenheimer को आधुनिक परमाणु बम के निर्माणकर्ता के रूप में जाना जाता है, आपको ये जानकर आश्चर्य हो सकता है की इस परमाणु परीक्षण का कोड नाम Oppenheimer ने त्रिदेव (Trinity) रखा था,

परमाणु विखण्डन की श्रृंखला अभिक्रिया में २३५ भार वला यूरेनियम परमाणु,बेरियम और क्रिप्टन तत्वों में विघटित होता है। प्रति परमाणु ३ न्यूट्रान मुक्त होकर अन्य तीन परमाणुओं का विखण्डन करते है। कुछ द्रव्यमान ऊर्जा में परिणित हो जाता है। ऊर्जा = द्रव्यमान * (प्रकाश का वेग)२ {E=MC^2} के अनुसार अपरिमित ऊर्जा अर्थात उष्मा व प्रकाश उत्पन्न होते है।

Oppenheimer ने महाभारत और गीता का काफी समय तक अध्ययन किया था और हिन्दू धर्मं शास्त्रों से वे बेहद प्रभावित थे १८९३ में जब स्वामी विवेकानन्द अमेरिका में थे, उन्होने वेद और गीता के कतिपय श्लोकों का अंग्रेजी अनुवाद किया।

यद्यपि परमाणु बम विस्फोटट कमेटी के अध्यक्ष ओपेन हाइमर का जन्म स्वामी जी की मृत्यु के बाद हुआ था किन्तु राबर्ट ने श्लोकों का अध्ययन किया था। वे वेद और गीता से बहुत प्रभावित हुए थे। वेदों के बारे में उनका कहना था कि पाश्चात्य संस्कृति में वेदों की पंहुच इस सदी की विशेष कल्याणकारी घटना है।

उन्होने जिन तीन श्लोकों को महत्व दिया वे निम्र प्रकार है।

१. राबर्ट औपेन हाइमर का अनुमान था कि परमाणु बम विस्फोट से अत्यधिक तीव्र प्रकाश और उच्च ऊष्मा होगी, जैसा कि भगवान कृष्ण द्वारा अर्जुन को विराट स्वरुप के दर्शन देते समय उत्पन्न हुआ होगा।

गीता के ग्यारहवें अध्याय के बारहवें श्लोक में लिखा है-

दिविसूर्य सहस्य भवेयुग पदुत्थिता यदि
मा सदृशीसा स्यादा सस्तस्य महात्मन: {११:१२ गीता}

अर्थात – आकाश में हजारों सूर्यों के एक साथ उदय होने से जो प्रकाश उत्पन्न होगा वह भी वह विश्वरुप परमात्मा के प्रकाश के सदृश्य शायद ही हो।

२. औपेन हाइमर के अनुसार इस बम विस्फोट से बहुत अधिक लोगों की मृत्यु होगी, दुनिया में विनाश ही विनाश होगा।

उस समय उन्होंने गीता के गीता के ग्यारहवें अध्याय के ३२ वें श्लोक में वर्णित बातों का सन्दर्भ दिया –

कालोस्स्मि लोकक्षयकृत्प्रवृध्दो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत:।
ऋ तेह्यपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येह्यवस्थिता: प्रत्यनीकेषु योधा:।। {११:३२ गीता}

अर्थात – मैं लोको का नाश करने वाला बढा हुआ महाकाल हूं। इस समय इन लोकों को नष्ट करने के लिए प्रवृत्त हुआ हूं,अत: जो प्रतिपक्षी सेना के योध्दा लोग हैं वे तेरे युध्द न करने पर भी नहीं रहेंगे अर्थात इनका नाश हो जाएगा।

३. औपेन हाइमर के अनुसार बम विस्फोट से जहां कुछ लोग प्रसन्न होंगे तो जिनका विनाश हुआ है वे दु:खी होंगे विलाप करेंगे,जबकि अधिकांश तटस्थ रहेंगे। इस विनाश का जिम्मेदार खुद को मानते हुए वे दुखी हुए, परन्तु उन्होंने गीता में वर्णित कर्म के सिद्धांत का प्रतिपालन किया

उन्होंने गीता के सबसे प्रसिद्ध द्वितीय अध्याय के सैंतालिसवें श्लोक का सन्दर्भ दिया।

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते संङ्गोह्यस्त्वकर्माणि।। {२:४७ गीता}

अर्थात – तू कर्म कर फल की चिंता मत कर। तू कर्मो के फल हेतु मत हो, तेरी अकर्म में (कर्म न करने में) आसक्ति नहीं होनी चाहिए!

उन्होंने अपनी डायरी में स्वयं की मनोस्तिथि लिखी , और इस परीक्षण का कोड नेम इन्ही ३ श्लोको के आधार तथा भगवान ब्रम्हा विष्णु महेश के नाम पर ट्रिनिटी रखा…

तत्कालीन अमेरिकी सरकार नहीं चाहती थी की कोई और सभ्यता तथा संस्कृति आधुनिक परमाणु बम की अवधारणा का का श्रेय ले जाए…. इसीलिए इस परीक्षण के नामकरण की सच्चाई को उन्होंने Oppenheimer को छुपाने के लिए कहा…. परन्तु जापान में परमाणु बम गिरने के बाद Oppenheimer ने एक इंटरव्यू में ये बात स्वीकार की थी……. विकिपीडिया भी दबी जुबान में ये बात बोलता है…
इसके अतिरिक्त 1933 में उन्होंने अपने एक मित्र Arthur William Ryder, जोकि University of California, Berkeley में संस्कृत के प्रोफेसर थे, के साथ मिल कर भगवद गीता का पूरा अध्यन किया और परमाणु बम बनाया 1945 में | परमाणु बम जैसी किसी चीज़ के होने का पता भी इनको भगवद गीता, रामायण तथा महाभारत से ही मिला, इसमें कोई संदेह नहीं | Oppenheimer ने इस प्रयोग के बाद प्राप्त निष्कर्षों पर अध्यन किया और कहा की विस्फोट के बाद उत्पन विकट परिस्तियाँ तथा दुष्परिणाम जो हमें प्राप्त हुए है ठीक इस प्रकार का वर्णन भगवद गीता तथा महाभारत आदि में मिलता है |

बाद में Oppenheimer के खुलासे के बाद भारी पैमाने पर महाभारत और गीता आदि पर शोध किया गया उन्हें इस बात पर बेहद आश्चर्य हुआ की इन ग्रंथो में “ब्रह्माश्त्र” नामक अस्त्र का वर्णन मिलता है जो इतना संहारक था की उस के प्रयोग से कई हजारो लोग व अन्य वस्तुएं न केवल जल गई अपितु पिघल भी गई| ब्रह्माश्त्र के बारे में हमसे बेहतर कौन जान सकता है इसका वर्णन प्रत्येक पुराण आदि में मिलता है… जगत पिता भगवान ब्रह्मा द्वारा असुरो के नाश हेतु ब्रह्माश्त्र का निर्माण किया गया था…
रामायण में भी मेघनाद से युद्ध हेतु श्रीलक्ष्मण ने जब ब्रह्माश्त्र का प्रयोग करना चाहा तब श्रीराम ने उन्हें यह कह कर रोक दिया की अभी इसका प्रयोग उचित नही अन्यथा पूरी लंका साफ़ हो जाएगी |

इसके अतिरिक्त प्राचीन भारत में परमाण्विक बमों के प्रयोग होने के प्रमाणों की कोई कमी नही है । सिन्धु घाटी सभ्यता (मोहन जोदड़ो, हड़प्पा आदि) में अनुसन्धान से ऐसी कई नगरियाँ प्राप्त हुई है जो लगभग 5000 से 7000 ईसापूर्व तक अस्तित्व में थी| वहां ऐसे कई नर कंकाल इस स्थिति में प्राप्त हुए है मानो वो सभी किसी अकस्मात प्रहार में मारे गये हों… इनमें रेडिएशन का असर भी था | वह कई ऐसे प्रमाण भी है जो यह सिद्ध करते है की किसी समय यहाँ भयंकर ऊष्मा उत्पन्न हुई जो केवल परमाण्विक बम या फिर उसी तरह के अस्त्र से ही उत्पन्न हो सकती है

उत्तर पश्चिम भारत में थार मरुस्थल के एक स्थान में दस मील के घेरे में तीन वर्गमील का एक ऐसा क्षेत्र है जहाँ पर रेडियोएक्टिव्ह राख की मोटी सतह पाई जाती है। वैज्ञानिकों ने उसके पास एक प्राचीन नगर को खोद निकाला है जिसके समस्त भवन और लगभग पाँच लाख निवासी आज से लगभग 8,000 से 12,000 साल पूर्व किसी परमाणु विस्फोट के कारण नष्ट हो गए थे। एक शोधकर्ता के आकलन के अनुसार प्राचीनकाल में उस नगर पर गिराया गया परमाणु बम जापान में सन् 1945 में गिराए गए परमाणु बम की क्षमता से ज्यादा का था।

मुंबई से उत्तर दिशा में लगभग 400 कि.मी. दूरी पर स्थित लगभग 2,154 मीटर की परिधि वाला एक अद्भुत विशाल गड्ढा (crater), जिसकी आयु 50,000 से कम आँकी गई है, भी यही इंगित करती है कि प्राचीन काल में भारत में परमाणु युद्ध हुआ था। शोध से ज्ञात हुआ है कि यह गड्ढा crater) पृथ्वी पर किसी 600.000 वायुमंडल के दबाव वाले किसी विशाल के प्रहार के कारण बना है किन्तु इस गड्ढे (Crater) तथा इसके आसपास के क्षेत्र में उल्कापात से सम्बन्धित कुछ भी सामग्री नहीं पाई जाती। फिर यह विलक्षण गड्ढा आखिर बना कैसे? सम्पूर्ण विश्व में यह अपने प्रकार का एक अकेला गड्ढा (Crater) है।

महाभारत में सौप्तिक पर्व अध्याय १३ से १५ तक ब्रह्मास्त्र के परिणाम दिये गए है|

महाभारत युद्ध का आरंभ 16 नवंबर 5561 ईसा पूर्व हुआ और 18 दिन चलाने के बाद 2 दिसम्बर 5561 ईसा पूर्व को समाप्त हुआ उसी रात दुर्योधन ने अश्वथामा को सेनापति नियुक्त किया । 3 नवंबर 5561 ईसा पूर्व के दिन भीम ने अश्वथामा को पकड़ने का प्रयत्न किया ।

{ तब अश्वथामा ने जो ब्रह्मास्त्र छोड़ा उस अस्त्र के कारण जो अग्नि उत्पन्न हुई वह प्रलंकारी थी । वह अस्त्र प्रज्वलित हुआ तब एक भयानक ज्वाला उत्पन्न हुई जो तेजोमंडल को घिर जाने मे समर्थ थी ।

तदस्त्रं प्रजज्वाल महाज्वालं तेजोमंडल संवृतम ।। ८ ।। }

{ इसके बाद भयंकर वायु चलने लगी । सहस्त्रावधि उल्का आकाश से गिरने लगे ।
आकाश में बड़ा शब्द (ध्वनि ) हुआ । पर्वत, अरण्य, वृक्षो के साथ पृथ्वी हिल गई|

सशब्द्म्भवम व्योम ज्वालामालाकुलं भृशम । चचाल च मही कृत्स्ना सपर्वतवनद्रुमा ।। १० ।। अध्याय १४ }

यहाँ वेदव्यास जी लिखते हैं कि –

“जहां ब्रह्मास्त्र छोड़ा जाता है वहीं १२ वषों तक पर्जन्यवृष्ठी (जीव-जंतु , पेड़-पोधे आदि की उत्पति ) नहीं हो पाती

सनातनी भारत के विलक्षण विज्ञानं को नमन है…।

Posted in श्रीमद्‍भगवद्‍गीता

बहुत ही सुंदर समसामयिक पद्य रचना —

जिस गीता को गा केशव ने,
जग को राह दिखाई थी।
जिसका पालन कर अर्जुन ने,
धर्म ध्वजा लहराई थी।।

आंख बंद कर आर्यभूमि ने,
जिसपर है विश्वास किया।
जिसका पालन कर वीरों ने,
है अधर्म का नाश किया।।

वह गीता लेकर हाथों में,
कैसे कोई भ्रमित हुआ❓
किञ्चित पढ़ा नहीं गीता को,
ज्ञान तभी सीमित हुआ।।

धर्म सदा कहता है प्रतिपल,
दानव कुल का नाश करो!
कब सिखलाया है गीता ने,
सबका साथ विकास करो❓

सबको सह रखने की जिद में,
अपना अक्सर खोता है।
मानवता का साथी बोलो,
दानव कुल कब होता है❓

मातृभूमि के खण्डन के,
नित नये व्यूह जो रचते हैं !
संविधान का कवच पहनकर ,
प्रतिदिन वह बच लेते हैं।।

तुमने पूरा जोर लगाया,
साथ न उनका है पाया।
कुछ लोमड़ियों के लालच में,
क्यों सिंहों का बलिदान कराया❓

शक्ति मिली है महादेव से,
उसका पूर्ण प्रयोग करो।
पढ़ने से ज्यादा गीता का,
शासन में उपयोग करो।।

आर्यभूमि के अरि हैं जितने,
उनका पूर्ण विनाश करो।
चलकर गीता के पथ राजन्,
अब अधर्म का नाश करो।।

— साभार संकलित
मूल रचनाकार को अनंत साधुवाद