Posted in भारतीय उत्सव - Bhartiya Utsav

જેઠ સુદ અગિયારસ,
જેને ભીમ એકાદશી અને निर्जला एकादशी ના નામે ઓળખવામાં આવે છે.

કહેવાય છે કે, મહાભારતની કથાનું એક પાત્ર ભીમ, જેને ભૂખ જબરી લાગતી એ ઘણું ખાતો આથી એને वृकोदर નામ અપાયેલ.

वृक નો સંસ્કૃતમાં અર્થ…
શિકારને ચૌતરફથી ઘેરીને, છીનવીને, ઝપટ મારીને ખાતું પ્રાણી…
જેમાં વરૂ, કૂતરૂ અને શિયાળનો સમાવેશ થાય છે.
…આવી તીવ્ર જઠરાગ્નિ વાળી વ્યક્તિને વૃકોદર કહેવામાં આવે છે એટલે કે એના પેટ માં वृकः નામે અગ્નિ રહેલ હોય છે.

પૌરાણિક કથાનક અનુસાર, કોઇ વખતે પાંડુપુત્રોને વ્યાસજી એ અગિયારસના વ્રત ઉપવાસમાં અન્નનો ત્યાગ કરીને, ભૂખ્યા રહી જે તપ થાય છે, એનું માહાત્મ્ય સમજાવ્યું…. એ વખતે ભૂખને સહન ના કરી શકનાર ભીમ, મુંઝાયો અને ત્યારે એની મુંઝવણ દૂર કરવાં સંવત્સરના મધ્યમાં આવતી એક એકાદશીએ નિર્જલ… પાણી પણ પીધા વિના વ્રત-તપ-ઉપવાસ કરાય તો વર્ષની સર્વ એકાદશીનું શુભ ફલ મળી જાય એવું કહેવામાં આવ્યું.

શ્રીકૃષ્ણાવતાર સમયે સંવત્સર-વર્ષની શરૂઆત માગસર મહિનાથી થતી હતી, આથી જેઠ મહિનાની સુદ અગિયારસ બરાબર મધ્યમાં આવે છે.
આથી એ વખતમાં નિર્જલ રહીને ભીમે એકાદશીનું વ્રત કર્યુ હતું તે પછીથી… નિર્જલા એકાદશી અથવા ભીમ અગિયારસ તરીકે લોકમાં પ્રસિદ્ધ થઈ…

જયેષ્ઠ માસની શુક્લ પક્ષની અગિયારસે,
રૈભ્ય મુનીના આરાધ્ય દેવ શ્રી હરિના हृषिकेश સ્વરૂપ નું પુજન અર્ચન કરાય છે…
देवदेव हृषीकेश संसारार्णवतारक ! ।
जलकुम्भप्रदानेन यास्यामि परमाङ्गतिमिति ॥
जलकुंभ અર્પણ કરવાની સાથે સાથે आम्रफल- કેરીનું અર્ધ્ય પણ અપાય છે.

અત્યારે ગ્રીષ્મનો ઉત્તરાર્ધ ૠતુકાળ ચાલે છે. જેમાં વાયુનો સંચય થાય છે, વાયુ પોતાના ગુણકર્મથી પ્રકુપીત ના થાય એ માટે આહારમાં મધુર અમ્લ કષાય રસ વાળા ફળોનો ઉપયોગ કરાય છે.

આ અગિયારસ સાથે કેરીનું મહાત્મ્ય વર્ણવેલ છે.
ગુજરાતીમાં કેરી શબ્દ આંબાના ફળ માટે છે.
આંબાના ફળનો આકાર પ્રાચીન કાળમાં બાવડા પર ધારણ કરતાં બાજુબંધ એટલે કે એક ઘરેણાં केयूर ના જેવો છે, આથી ગુજરાતીમાં કેયૂરનું કેરી થઇ ગયું અને आम्र નું આંબો.
આમ્ર શબ્દ …આ વૃક્ષના પંચાગ અમ્લ એટલે કે ખાટાં હોવાને કારણે પડેલ છે.

જેઠ માસમાં ગરમીથી આમ્રફલ એટલે કે, કેરી કુદરતી રીતે પક્વ થઇને અમ્લમાંથી મધુર બનતાં સ્વાદિષ્ટ થાય છે. આથી જેઠ સુદ અગિયારસથી શ્રી હરિના ચરણે ફળોનો રાજા પકવ કેરી ધરીને પ્રસાદ રૂપે આરોગાય છે.

આરોગ્ય ની દ્રષ્ટિએ કેરીનું પોષણમુલ્ય ઘણું વધારે છે અને આ ગ્રીષ્મ માં બળ આપનાર પણ છે. કેરી નો રસ આયુર્વેદ દ્રષ્ટિકોણ થી बल्य, गुरु, वातहर, सरः, बृहण છે. પણ વધુ ખાવાથી અરૂચી (अहृद) પેદા કરે છે અને કફ પણ વધારે છે.

પાકી કેરીમાં કાર્બોદિત અને પ્રોટીન ઉપરાંત ફેટ પણ છે. વિટામીન A અને C ની સાથે વિટામીન B ગ્રુપ ના નિકોટીનીક એસીડ અને રીબોફલેવીન પણ છે.

કૃષિ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં કેરીની ગોટલી વિટામીન B-12 નો ઉત્તમ સ્ત્રોત છે એવું સાબિત થયેલ છે.
આયુર્વેદિય મત પ્રમાણે કુદરતી રીતે પાકેલી કેરી મધુરઅમ્લકષાય રસ સાથે શીતવીર્ય ધરાવે છે. પચવામાં થોડી ગુરુ છે.
આમ્રવૃક્ષના બધા જ અંગો ઓષધીય ઉપયોગીતા દર્શાવેલ છે. જાણીને આશ્ચર્ય થાય કે કેરીની ગોટલી માંથી નીકળતા તેલના ગુણો निघंटु रत्नाकर માં દર્શાવેલ છે. જે મુખરોગ અને મોઢાંની દુર્ગંધ દૂર કરવાં પ્રયોજાતુ હતુ.

લોકમાન્યતા છે કે, વધુ કેરી ખાવાથી ખાસ કરીને બાળકોની ત્વચા પર ગડગુમંડ જેવાં વિકારો થાય છે. આ ૠતુમાં આવા ચર્મ વિકાર પર આંબાના પાન થી ઉકાળેલા પાણીથી સ્નાન કરવું અને વિકાર ગ્રસ્ત ભાગ પર આંબાનો ગુંદર ને ગેરૂ અને મધમાં મિક્સ કરીને બાહ્ય લેપ કરવો.

કેરીનો રસ ખાધા પછી પાણી પીવું બેસ્વાદ લાગે છે; એટલે કે પ્રકૃતિનો આદેશ પણ છે કે કેરી રસ ખાધા-પીધા પછી વધુ પાણી પીવું શ્રેયકર નથી.

આથી કદાચ જેઠ સુદ અગિયારસના માહાત્મ્યમાં કેરીરસના ભોજન પછી, નિર્જલ – વૃત્તિ સ્વાસ્થયરક્ષા હેતુથી પણ ઉમેરાયું હશે.

જેઠ સુદ અગિયારસ પછી આદ્રા નક્ષત્રમાં સૂર્ય પ્રવેશે છે આથી વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ ક્રમશઃ વધે છે જેથી ભેજ ગરમીથી क्लेद ઉત્પન્ન થાય છે… કેરી પણ આ વાતાવરણ ના ફેરફારથી પચપચી જાય છે અને અંદર કૃમિ-કિડા જોવાં મળે છે.. જેના કારણે એની સ્વાદ ગંધ વિકૃત થાય છે અને ધાર્મિક દ્રષ્ટિકોણથી, જો કે મૂળ તો સ્વાસ્થ્ય દ્રષ્ટિકોણથી આદ્રા બેસયા પછી કેરી ખાવી વર્જય ગણાય છે…

કુદરતી રીતે પક્વ થયેલ કેરી ખાવાનો સમય જેઠ સુદી અગિયારસથી થાય છે. આમ્રરસ ભોજન પછી અત્યાધિક પાણી ના પીવા નો નિયમ રાખીએ…

હું કેરીજીવી છું, મારૂ પ્રિયફળ કેરી છે, કેટલીક ખણખોદ કેરી ની પ્રચલિત પ્રજાતિ વિશે કરેલ છે એનો પણ આસ્વાદ લઈએ…

ગુજરાતી પ્રજામાં ખૂબ જ પ્રિય કેરી કેસર છે એના ગરમાં રેષા નથી હોતાં પાતળી ગોટલી અને કટકા કરી મિક્ષ્ચર ગ્રાઇન્ડરથી રસ કાઢવાની સુવિધા ધરાવે છે…

કેરીની સિઝનની શરૂઆતમાં ગીર-તલાલા પંથકની જુનાગઢી કેસરનો દબદબો હોય છે.ફોટો ઇમેજ માં જુનાગઢી કેસર બતાવેલ છે એનો છેડો ઉપસેલો હોય છે.પાકી કેસરકેરીની બાહ્ય છાલ તો લીલી હોય છે પણ અંદર નો ગર- ફળમજ્જા રંગે કેસરી અને સ્વાદે મીઠો હોય છે.
પંદરેક દિવસ સિઝનનો લાભ લીધા પછી…જેઠ મહિનાની શરુઆતમાં મોટા ફળ સાથેની ખાટી-મીઠી કચ્છની કેસર બજારમાં જોવા મળે છે. કચ્છની કેસર બુઠાં છેડાની હોય છે, સાપેક્ષે સ્વાદ માં થોડીક નબળી પડે છે બાકી કદ અને રંગે તો રૂપાળી જ હોય છે.
સિઝનના અંતમાં બનારસી લંગડો પ્રજાતિની કેરી…
આ કેરીમાં વરસાદ પડયા પછી પણ અન્ય જાતોની કેરીની જેમ અણગમતો સ્વાદ અને ગંધ આવતો નથી. આ જ પ્રજાતીની કેરી ગુજરાતમાં વલસાડથી આવે છે.

મહુવાની જમાદાર કેરી ભાવનગરના રાજવી કૃષ્ણકુમારસિંહજી ના સમયની કેસર અને લંગડાની હાઇબ્રીડ પ્રજાતી છે.

દેશી નાની અને હાથથી ઘોળીને ચૂસવાં વાળી કેરીઓ આજે જોવાં મળતી નથી એનો ખટમધુરો સ્વાદ સ્વપ્નું બની ગયો છે, એની સામે આજે બજારમાં હાફુસ-તોતાકેરીને શો પીસ તરીકે ગોઠવી તથા કેરીના કહેવાતા રંગ, રૂપ, સ્વાદ વિનાની સફેદા-બદામકેરી માં કૃત્રિમ એસેન્સ, રંગ નાંખીને ગ્લાસમાં કેરીનો રસ વેચાણ પણ થાય છે.

જેઠ સુદ અગિયારસે…. વધુ પડતી આદ્રતાથી શરીરમાં ક્લેદ ઉત્પન્ન ના થાય એ માટે નિર્જલ તો નહી પણ જલ નો વધુ પ્રયોગ ના કરવો સાથે સાથે જળ એજ જીવન છે… જળ નો વિવેક સભર ઉપયોગ, સંગ્રહ અને દાન કરવાનો સંકલ્પ પ્રકૃતિ સાથે માનવજીવન ને સમૃદ્ધ કરે છે…

ડો ભાવેશ મોંઢ

Posted in भारतीय उत्सव - Bhartiya Utsav

68 તીર્થ ….. તીર્થ (સ્કંદ પૂરાણ ની સૂચી)
આપણે (અડસઠ તિરથ સંતોના શરણે..)
એમ ગાઇએ તો છીએ. પણ તે ક્યાં..??
એ જાણ્યું હોય તો કામ લાગે…..

1. અટ્ટહાસ
2. અમરકંટક
3. અયોધ્યા
4. અર્કેશ્વર
5. ઉજ્જૈન
6. કનલ્હલ
7. કરવીર
8.કર્ણભાર
9. કાયાવરોહણ
10. કર્તિકેશ્વર
11. કાલિંજર
12. કાશી
13. કાશ્મીર
14. કુક્કુટેશ્વર
15. કુરુક્ષેત્ર
16. કૃમિજાંગલ
17. કેદારનાથ
18. કૈલાસ
19. ગયા
20. ગંધમાદન
21. ગીરનાર
22. ગોકર્ણ
23. છગલેય
24. જલલિંગ
25. જલેશ્વર
26. જમગ્ન્યતીર્થ
27. જાલંધર
28. ત્રિદંડ
29. ત્રિસંધ્યા
30. દંડકારણ્ય
31. દુષ્કર્ણ
32. દેવિકા.
33. નિર્મલેશ્વર
34. નૈમિષારણ્ય
35. પશુપતિનાથ
36. પુરશ્ચંદ્ર
37. પુષ્કર
38. પ્રભાસ
39. પ્રયાગ
40. બડવાડિન
41. બદરિકાશ્રમ
42. ભદ્રકર્ણ
43. ભસ્મગાત્ર
44. ભૂવનેશ્વર
45. ભૈરવ
46. મધ્યમેશ્વર
47. મરૂકોટ
48. મલકેશ્વર
49. મહેન્દ્ર
50. મંડલેશ્વર
51. શ્રીલંકા
52. લિંગેશ્વર
53. વામેશ્વર
54. વિંધ્યાચલ
55. વિરજા
56. વિશ્વેશ્વર
57. વૃષભપર્વત
58. વેંકટ
59. શતદ્રુ કે શતલજ
60. શંકુકર્ણ
61. શ્રીશૈલ-વેંકટાચલ
62. સપ્તગોદાવરી
63. હરદ્વાર
64. હર્ષિત
65. શ્રેષ્ઠસ્થાન
66. હાટકેશ્વર
67. હેમકૂટ
68. હૃષિકેશ.

Posted in भारतीय उत्सव - Bhartiya Utsav

*અક્ષય તૃતીયા*

“અક્ષય તૃતીયા” જે આ વર્ષે 03/05/2022 ના દિવસે મંગળવાર, વૈશાખ, શુક્લ પક્ષ તૃતીયા, વિક્રમ સંવત 2079 ના રોજ છે.

તે શા માટે મહત્વનું છે?
કેટલીક મહત્વપૂર્ણ માહિતી જાણો!

આ દિવસે માતા ગંગાનું પૃથ્વી પર અવતરણ થયું હતું.

આ દિવસે મહર્ષિ પરશુરામનો જન્મ થયો હતો.

આ દિવસે માતા અન્નપૂર્ણાનો જન્મ પણ થયો હતો.

આ દિવસે કૃષ્ણે દ્રૌપદીને ચિરહરણથી બચાવી હતી.

આ દિવસે કૃષ્ણ અને સુદામાની મુલાકાત થઈ હતી.

કુબેરને આ દિવસે ખજાનો મળ્યો હતો.

આ દિવસે સતયુગ અને ત્રેતાયુગનો પ્રારંભ થયો હતો.

બ્રહ્માજીના પુત્ર અક્ષય કુમારનો અવતાર પણ આ દિવસે થયો હતો.

આ દિવસે પ્રસિદ્ધ તીર્થસ્થળ શ્રી બદ્રી નારાયણ જીના દ્વાર ખોલવામાં આવે છે.

બ્રિન્દાવનના બાંકે બિહારી મંદિરમાં, વર્ષમાં ફક્ત આ દિવસે જ શ્રી વિગ્રહ ચરણના દર્શન થાય છે, નહીં તો આખું વર્ષ તેમને વસ્ત્રોથી ઢાંકવામાં આવે છે.

આ દિવસે મહાભારતનું યુદ્ધ સમાપ્ત થયું હતું.

અક્ષય તૃતીયા પોતાનામાં એક સ્વ-સંપૂર્ણ શુભ સમય છે, કોઈપણ શુભ કાર્ય શરૂ કરી શકાય છે.🙏🙏

જરીવાલા

Posted in भारतीय उत्सव - Bhartiya Utsav

*અક્ષય તૃતીયા*

“અક્ષય તૃતીયા” જે આ વર્ષે 03/05/2022 ના દિવસે મંગળવાર, વૈશાખ, શુક્લ પક્ષ તૃતીયા, વિક્રમ સંવત 2079 ના રોજ છે.

તે શા માટે મહત્વનું છે?
કેટલીક મહત્વપૂર્ણ માહિતી જાણો!

આ દિવસે માતા ગંગાનું પૃથ્વી પર અવતરણ થયું હતું.

આ દિવસે મહર્ષિ પરશુરામનો જન્મ થયો હતો.

આ દિવસે માતા અન્નપૂર્ણાનો જન્મ પણ થયો હતો.

આ દિવસે કૃષ્ણે દ્રૌપદીને ચિરહરણથી બચાવી હતી.

આ દિવસે કૃષ્ણ અને સુદામાની મુલાકાત થઈ હતી.

કુબેરને આ દિવસે ખજાનો મળ્યો હતો.

આ દિવસે સતયુગ અને ત્રેતાયુગનો પ્રારંભ થયો હતો.

બ્રહ્માજીના પુત્ર અક્ષય કુમારનો અવતાર પણ આ દિવસે થયો હતો.

આ દિવસે પ્રસિદ્ધ તીર્થસ્થળ શ્રી બદ્રી નારાયણ જીના દ્વાર ખોલવામાં આવે છે.

બ્રિન્દાવનના બાંકે બિહારી મંદિરમાં, વર્ષમાં ફક્ત આ દિવસે જ શ્રી વિગ્રહ ચરણના દર્શન થાય છે, નહીં તો આખું વર્ષ તેમને વસ્ત્રોથી ઢાંકવામાં આવે છે.

આ દિવસે મહાભારતનું યુદ્ધ સમાપ્ત થયું હતું.

અક્ષય તૃતીયા પોતાનામાં એક સ્વ-સંપૂર્ણ શુભ સમય છે, કોઈપણ શુભ કાર્ય શરૂ કરી શકાય છે.🙏🙏

જરીવાલા

Posted in भारतीय उत्सव - Bhartiya Utsav

અક્ષય તૃતીયા


👏🏻👉 *અક્ષયતૃતીયા* 👈👏🏻
👏🏻👏🏻👏🏻👏🏻👏🏻👏🏻👏🏻👏🏻👏🏻👏🏻
( અખાત્રીજ ) નું મહત્વ શુ છે..??
વૈશાખ સુદ ત્રીજ અક્ષય તૃતીયા તરીકે ઓળખાય છે..||
||
.👉. ૧ અક્ષય તૃતીયા નાં દિવસેશ્રી આપણા વહાલા શ્રી મહાપ્રભુ વલ્લભા-ચાર્યજીએ શ્રી ગિરિરાજજી ઉપર શ્રીજીબાવાનું મંદિર સિદ્ધ કરાવી તેમાં શ્રીજીબાવાને પધરાવી સેવાક્રમ શરૂ કર્યો હતો..

.👉. ૨ અક્ષયતૃતીયાનાં શુભ દિવસે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણે એક મુઠ્ઠી તાન્દુલના બદલામાં સુદામાને અખૂટ વૈભવ બક્ષેલો..

👉..૩ આજના દિવસે કરેલ કોઈ પણ કાર્ય અક્ષય રહે છે, તેથી આજે હોમ, તપ જપ દાન પિતૃ તર્પણ વિ વિ કરવું જોઈએ..

👉..૪ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે શ્રી વેદ્વ્યસ્જીએ ગણેશજી ની સહાય થી મહાભારત લખવાનું આરંભ કરેલ..

👉.. ૫ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે માં ગંગાજી ભૂતલ ઉપર પધારેલ..

.👉. ૬ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે તેત્રાયુગ નો આરંભ થયેલ..

👉.. ૭ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે સૂર્ય દેવે “અક્ષય પાત્ર“ પાંડવોને વનવાસ દરમ્યાન આપેલ, જે અખૂટ ભોજન થી ભરપુર રહેતું..

👉.. ૮ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે માં લક્ષ્મીજી એ કુબેરજીને (સ્વર્ગના ખજાનચી) અખૂટ સંપતિ બક્ષેલ..

👉..૯ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે ભગવાન પરશુરામનો જન્મ ભૃગુ ઋષિના કુળમાં થયો હોઈ તેઓ “ભાર્ગવ” અને જમદગ્નિ ઋષિને ત્યાં થયો હોઈ તેઓ “જામદગ્નૈ” તરીકે ઓળખાતા..

👉૧૦ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે એકજ વાર વૃંદાવન માં શ્રી બાંકેબિહારીજીના શ્રી ચરણો ના દર્શન થાય છે..

👉..૧૧ અક્ષય તૃતીયાનો ઉલ્લેખ અને મહિમા વિષ્ણુપુરાણ, નારદ પુરાણ, ભવિષ્ય પુરાણ, તૈત્તરીય ઉપનિષદ, વગેરે..

.👉.૧૨ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે. લક્ષ્મીજી માતા યશોદાનાં કોઠારમાં બિરાજી રહ્યા..

👉..૧૩ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે શ્રી કૃષ્ણે દ્રૌપદી ના ચીર પૂરી રક્ષા કરેલ..

👉.. ૧૪ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે મહાભારત ના યુદ્દ્ધ ની સમાપ્તિ થયેલ..

👉..૧૫ અક્ષયતૃતીયાનાં આ પાવન દિવસથી જ ઉત્તર ભારતસ્થિત બદરી કેદારનાથનાં મંદિરો અને હિમાલયમાં રહેલાં અન્ય મંદિરોનાં દ્વાર ખૂલે છે..

👉..૧૬ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે જ હયગ્રીવ અવતાર, નરનારાયણ પ્રગટીકરણ, તેમજ માં અન્નપુર્ણ નો જન્મ થયેલ..

👉..17 બ્રહ્મા જી ના પુત્ર અક્ષય કુમાર નું આજે પ્રાકટ્ય થયેલ..

👉..૧૮ અક્ષયતૃતીયાનાં દિવસે જગન્નાથ પૂરી માં ભગવાન ના રથ નું નિર્માણ કાર્ય આજથી શરુ થાય છે..
||
👉સનાતન (હિન્દુ) ધર્મમાં અક્ષય તૃતીયા માંગલિક કાર્યો માટે શુભ અને અક્ષય મૂહુર્ત માનવામાં આવે છે. આ ઈશ્વરીય તિથિ પણ કહેવામાં આવે છે. વાસ્તવામાં, ‘અક્ષય’ શબ્દનો અર્થ છે – જેનો ક્ષય કે નાશ ન થાય.
માટે આ દિવસે દાન પુણ્ય વિ. શુભ કાર્યો કરવા..!!🌺🍂 ક્રિષ્ના🌺🍂🌺🍂🍂 આધાર- સેવા રિતિ વ્રજજનકી🍂🌺🍂🌺🍂🌺🌺🍂🌺🍂🌺

Posted in भारतीय उत्सव - Bhartiya Utsav

ચૈત્ર સુદ એકમ…
ચૈત્રી નવરાત્રનો પ્રારંભ…
ગુજરાતી માસ પ્રમાણે કારતક માસથી દર ત્રીજા માસે નવરાત્ર આવે છે, એટલે વર્ષ દરમિયાન પોષ, ચૈત્ર, અષાઢ અને આસો એમ 3-3 મહિનામાં નવરાત્ર આવે છે.
આરોગ્ય અને સુખાકારીની દ્રષ્ટિએ આ નવરાત્રનો સમયગાળો ૠતુસંધિનો હોય છે.
ૠતુસંધિમાં શારીરિક બળ ઘટે અને જો આહાર – વિહારમાં સંયમ ના જળવાય તો વ્યાધિ-વિકારથી મનુષ્ય દુઃખી થાય છે, માટે માઁ શક્તિની ઉપાસના અને ભક્તિ સ્વરૂપ આ નવરાત્ર ૠતુસંધિકાળમાં ગોઠવાયેલ છે.
વર્ષ દરમ્યાન ચાર નવરાત્ર પૈકી ચૈત્ર તથા આસો નવરાત્રનો પ્રચાર- પ્રસાર વધુ છે.
ફાગણ-ચૈત્રમાં વસંતઋતુ હોય છે એટલે કફવાતદોષ જન્ય વ્યાધિ વધુ પીડા આપે છે.
અને એનાથી પણ વિશેષ ભાદરવા-આસોમાં શરદઋતુ હોય છે જેમાં પિત્તવાતજન્ય વ્યાધિઓ માનવજાતને પીડે છે.

વેદનામાં માઁ નું સ્મરણ થઇ આવે … માઁ વિના કોણ ઉગારે ? ….
अनाथो दरिद्रो जरा-रोगयुक्तो महाक्षीणदीनः सदा जाड्यवक्त्रः।
विपत्तौ प्रविष्टः प्रणष्टः सदाऽहं ……. शरण्ये सदा माम् प्रपाहि ,
गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि ।।

ચૈત્ર સુદ એકમથી, નવું શકસંવત શરૂ થાય છે,
આ વર્ષથી શકસંવત 1944 નો પ્રારંભ થશે..

શક પ્રજા મધ્ય એશિયામાંથી સ્થાનાંતર કરીને હિંદમાં પશ્ચિમથી પ્રવેશ કરેલ હતો. સિંધુ નદીના કિનારે આ સાહસીક અને વ્યાપારી પ્રજા, ઘણી પ્રગતિશીલ અને સમૃદ્ધ બની હતી.ગુજરાતમાં કચ્છ અને ત્યાંથી દક્ષિણભારત સુધી મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશમાં ફેલાઇ હતી.

ઇ.સ. ના 78માં વર્ષથી શકસંવતની શરૂઆત થાય છે.
શક રાજાઓમાં કનિષ્ક અને શાલીવાહનનું નામ અતિપ્રસિદ્ધ છે.
મહારાષ્ટ્રનું પ્રતિષ્ઠાનપુર, જે આજે पैठाण તરીકે જાણીતું છે,
એ શાલિવાહન કે સાતવાહન, શક-શાસકો સાથે ઐતિહાસિક સંબંધ ધરાવે છે.

વિક્રમસંવતના ૧૩૫ વર્ષ પછી શકસંવતની શરૂઆત થાય છે.
કેટલીક પૌરાણીક કથા બતાવે છે. વિક્રમાદિત્ય બીજાએ મહારાષ્ટ્રના પ્રતિષ્ઠાનપુર પર આક્રમણ કરેલ અને શાલિવાહનએ એમને પરાસ્ત કરેલ એટલું જ નહી એના સૈન્યને ખદેડતા છેક નર્મદા કિનારા સુધી પાછળ પડેલ, અંતે સંધિ કરાઇ જેમાં ભારતનો ઉત્તર ભાગ વિક્રમાદિત્ય તથા દક્ષિણ ભાગ શાલિવાહનના આધિપત્ય નીચે રહ્યો.

ઉત્તર ભારતમાં વિક્રમસંવતની શરૂઆત કાર્તિક સુદ એકમથી થાય છે. એટલે દિપાવલી પછી વિક્રમ સંવતનું નવું વર્ષ શરૂ થાય છે.
શાલિવાહન શકશાસકોના પ્રભાવ હેઠળ દર વર્ષે શકસંવતનો પ્રથમ દિવસ ગુડીપડવો તરીકે ઉજવાય છે.

ગુજરાતીમાં સુદ એકમને પડવો કહે છે.

પારંપારિક પરિભાષામાં ગુડી એ બ્રહ્મસ્તંભનું પ્રતિક છે.
ચૈત્ર સુદ એકમ જે બ્રહ્મસ્તંભ કે ધ્વજારોહણ કરાય છે એનો દેખાવ ગુડ્ડી-ઢીંગલી જેવો હોવાથી કાળક્રમે લોકબોલીમાં ગુડી શબ્દ આરૂઢ થઇ ગયો.
ગુડીપડવાના દિવસે…
એક વાંસની ટોચે લાલ કે કેસરી રેશમીવસ્ત્ર બાંધવામાં આવે છે.. એક તાંબાના કળશ પર પંચભૂત કે પંચદેવ ના પ્રતિક રૂપ પાંચ ઉભી લીટી કુમકુમથી દોરાય છે. સ્વસ્તિક પણ કરે છે. આ કળશને રેશમી વસ્ત્ર બાંધેલા વાંસની ટોચે ઊંધો મુકાય છે.
આ બ્રહ્મસ્તંભને સાકરના હાર પહેરવાય છે.

જેને ગુજરાતમાં હારડા કહે છે અને નવાં જન્મેલા બાળકોને હોળીના સમયગાળામાં પરંપરાગત રીતે ભેટ આપવાનો રીવાજ છે અને આમ્ર-આંબો તથા નિમપત્ર – લીમડાના નવાં પાંદડાઓની માળાઓ પહેરાવાય છે ત્યારબાદ ઘરના આંગણે આ બ્રહ્મસ્તંભ રોપવામાં કે ધ્વજારોહણ કરવામાં આવે છે એનું પૂજન શ્રદ્ધા, ભક્તિ, અને ઉત્સાહથી કરાય છે.
ગ્રીષ્મકાળમાં પિત્તવિકારોમાં નિમપત્ર તથા સાકરનું સેવન શીતતા – ઠંડક પ્રદાન કરે છે… એટલે તાજા નિમપત્ર તથા સાકર પ્રસાદ રૂપે ગ્રહણ કરાય છે.

સિંધી પ્રજા ચૈત્ર સુદ બીજના દિવસે સુખ – સમૃદ્ધિના આરાધ્ય દેવ દરિયાલાલ ( झुलेलाल) ની જન્મજયંતી ઉજવે છે. જેને ચેટીચંડ કહેવાય છે. સિંધીભાષામાં ચૈત્ર ને ચેટી તથા ચંદ્રને ચંડ બોલવામાં આવે છે. ચૈત્રી સુદ બીજનો ચંદ્ર એટલે ચેટીચંડ.

મહાશિવરાત્રીથી શરૂ થયેલ વસંતોત્સવ ચેટીચંડ પર પુરો થાય છે.

માનવ ઉત્સવપ્રિય છે.
આનંદ તો છલકાવવાનો જ
એમાંય પ્રકૃતિ પણ,
નવા પુષ્પોની સુગંધો,
તાજા પાકેલા ફળોના સુમધુરા સ્વાદ ,
રંગબેરંગી પતંગીયા,
પક્ષીઓના કર્ણપ્રિય કલરવથી વસંતને લાવે છે…
એટલે પ્રાણીમાત્રની પંચેન્દ્રીય આ વિષયોનો
આનંદ લઇને ઉત્સાહિત થઇ જાય છે…

સર્વે મિત્રો ને,
ચૈત્રી નવરાત્રીની શરૂ થતાં નવવર્ષની, ગુડીપડવા સાથે ચેટીચંડની હાર્દીક શુભેચ્છાઓ સહ અભિનંદન.

ડૉ ભાવેશ મોંઢ

Posted in भारतीय उत्सव - Bhartiya Utsav

ચૈત્ર વદ અગિયારસને वरूथिनी एकादशी કહેવાય છે,

આ એકાદશીના પૌરાણિક કથાનકમાં કોઇ એક રાજા નદી કિનારે તપસ્યામાં રત હોય છે ત્યારે રીંછ એના પગને ખાવાં લાગે છે. રાજા તપસ્યામાં હોવાથી અસમંજસમાં હોય છે હિંસા કરવી નહી એમ વિચારે છે રીંછ એને જંગલમાં ખેંચી જવાં લાગે છે ત્યારે એ રાજા સહાય માટે શ્રી હરિને સ્મરે છે અને પછી રાજા તો બચી જાય છે પણ પગને ખોઇ બેસવાથી દુઃખી થયેલ હોય છે,

ભગવાનના આદેશથી મથુરામાં જઇને પ્રભુની શ્રી વરાહ અવતારની પૂજન ઉપાસના કરવાથી પુનઃ સ્વસ્થ પગ પ્રાપ્ત કરે છે…

वरूथिनी નો અર્થ સૈના – army થાય છે…
આ એકાદશીની પૌરાણિક કથા એક રૂપક છે…
જેના પાછળનો ઉદેશ્ય મનુષ્યને વન મેન આર્મી બનાવવાનો છે.
વરાહ એ એક શાકાહારી પ્રાણી છે પણ જયારે એ સંકટમાં આવે ત્યારે બચાવ માટે હિંસક પણ બની જાય છે,
શ્રી હરિ એ પૃથ્વીને વરાહ અવતારથી ઊગારી હતી.

આ એકાદશી પર ભગવાન વિષ્ણુના પંદરમાં વામન અવતારનું પૂજન અર્ચન કરવાની પરંપરા રહેલ છે…

વરૂથિની એકાદશીમાં સક્કરટેટી નું માહાત્મ્ય દર્શાવેલ છે,
સક્કરટેટી એ આ એકાદશીના ૠતુકાળનું પ્રાકૃતિક ફળ છે.
એક માત્ર સક્કરટેટી શરીરમાં થતાં ગ્રીષ્મના વિકારો સામે સૈન્યની માફક લડે છે એટલે કે સક્કરટેટી એ વિકારો સામે વન મેન આર્મી ની જેમ સાબિત થાય છે.

સક્કરટેટીને અંગ્રેજીમાં મસ્કમેલન અને હિન્દીમાં ખરબૂજા કહેવાય છે.
આનું મૂળ વતન ઇરાન તથા ઉત્તરપૂર્વી ભારત તેમજ અફઘાનિસ્તાન બતાવવામાં આવેલ છે.
વૈજ્ઞાનીક નામ Cucumis-Melo છે. આની ઘણી પ્રજાતીઓ જોવાં મળે છે.
આપણે ત્યાં ચારેક જેટલી પ્રજાતી જોવાં મળે છે જે આ સાથેની ઈમેજીસમાં દર્શાવેલ છે.
મોટાભાગે સુંવાળી ત્વચા અને જાળીદાર ત્વચા એમ બે મોટા પ્રકારોમાં સક્કરટેટીનું વર્ગીકરણ કરાય છે.
એમાં પણ કદ, રંગ, સ્વાદ, સુગંધ પ્રમાણે અન્ય ઘણાં પેટાં પ્રકાર પાડવામાં આવે છે.

લીલી ફળમજ્જા ધરાવતી સ્વાદમાં મીઠી જાતને honeydew કહે છે, જેને લોકબોલીમાં નિલમ સકકરટેટી કહે છે.

જાળીદાર ત્વચા ધરાવતી cantaloupe પ્રજાતીની એક હાઇબ્રીડ જાત Galia melon તરીકે ઓળખાય છે.

સક્કર તથા ટેટી શબ્દ મળી ને સક્કરટેટી બને છે..

સંસ્કૃત શબ્દ शर्करा પર થી અપભ્રંશ થઇને સક્કર કે સાકર શબ્દ આવ્યો છે એટલે કે, જે આકારમાં કાંકરા કે દાણાં જેવું પણ સ્વાદમાં મધુર હોય એને શર્કરા કહે છે.

ટેટી શબ્દ મૂળ ગુજરાતી છે જેનો અર્થ ઉપસેલુ, માંસલ અને ગોળ એવો થાય છે.

સકાકરટેટીનું પોષણ મુલ્ય જોઇએ તો પ્રતિ 100 ગ્રામમાં 34 કેલરી આપે છે તથા મનુષ્યની દૈનિક જરૂરીયાત 68% vitamin A તથા દૈનિક જરૂરીયાતના 61% vitamin C મળી રહે છે.

રાજનિઘંટુ માં લખે છે
वालुकी मधुरा शीताः आध्मानहत् वा श्रमापहा ।
पित्तप्रशमनी रुच्या कुरुते कासपीनसौ ।।

નદીની રેતને સંસ્કૃતમાં वालुका કહે છે અને સક્કરટેટીની ખેતપેદાશ નદીની આવી રેતીમાં વધુ થાય છે જેથી એને વાલુકી નામ આપ્યું છે.

મધુર સ્વાદ વાળી તથા તાસીર એની ઠંડી છે, વળી રૂચીકર છે એટલે જો વધુ ખવાય તો ખાંસી- શરદી થાય છે.

પિત્તનું પ્રશમન કરનાર છે સાથે સાથે આ ઉનાળાના તાપને લઇને જે
આધ્માન – આફરો થાય છે એમાં પણ ઉપયોગી છે અને થાકને દુર કરે છે.

ભાવપ્રકાશ માં લખે છે
खर्बूजम् मूत्रलं बल्यं कोष्ठशुद्धिकर स्निग्ध
स्वादुतरं पीतं वृष्य पित्त अनिल अपहम् ।

ભાવપ્રકાશ સક્કરટેટીને ખરબૂચ કહ્યું છે.

cantaloupe પ્રજાતીની સક્કરટેટી પર જાળી જેવી રચના હોય છે ; જે સ્પર્શ માં ખડબચડી = खर લાગે છે આથી ખરબુચ નામ આપ્યું હશે.

ભાવપ્રકાશ ગ્રંથમાં સક્કરટેટીને મૂત્રલ સાથે કોષ્ઠશુદ્ધિકર બતાવેલ છે સાથે સાથે આ ગ્રીષ્મમાં એનું સેવન, બલ્ય અને વૃષ્ય કહ્યું છે.
પણ જો વધુ ખાવામાં આવે તો તે પચ્યા પછી થોડીક અમ્લ-પાકી હોવાથી રક્તપિત્ત અને મૂત્રકૃચ્છ કરનાર છે.

ગ્રિષ્મની ગરમીથી પરસેવો વધુ થાય છે ; જે ત્વચાની પૂરતી સાફ સફાઇના અભાવે ખરજવા= Eczema થવામાં સહાયક બને છે. જેમાં દર્દીને એક આખી સક્કરટેટી ખાવાની ભલામણ સર્જન મેજર શીર્કોરે કરે છે અને જુના ખરજવાંના દર્દીઓને ઉનાળામાં આ વિકાર સામે ઘણી રાહત રહેતી એવો એમનો જાત અનુભવ છે.

તો મિત્રો,
આ વરૂથિની એકાદશીથી પંદર દિવસ સુધી નિત્ય
વન મેન આર્મી જેવી સકકરટેટીને પ્રભુનો પ્રસાદ માનીને
આરોગીશું…

કેરીની સિઝન વૈશાખ પૂર્ણિમા પછી હોય છે જો કે અત્યારે ઘણી મોંઘી પણ કુદરતી સ્વાદ ગંધ વર્ણ વગરની મળી જાય છે…

ગ્રીષ્મના તાપથી, ભોજન કરવામાં થતી અરૂચી તેમજ લાગતો થાક દૂર કરવામાં સ્વાદિષ્ટ સકકરટેટી ઉપયોગી છે…

ગ્રીષ્મમાં વધુ પડતી ગરમી ના કારણે પેશાબનું રોકાઇ જવું બળતરા સાથે થોડું થોડું ઉતરવું उष्णवात જેને લોકબોલી ઉનવા કહે છે તથા ગરીષ્ટ ભોજન કે વધુ પાણી પીવાથી પેટનું ફુલાઇ જવું જેને आध्मान- આફરો કહે છે આવા વિકારને પણ સકકરટેટી દૂર કરે છે…

ગ્રિષ્મમાં સ્વાભાવિક વિકાર પામતા પિત્ત અને વાયુના દોષો સામે આ ફળ રક્ષણ કરે છે અને ગડ-ગુમંડ ખરજવા માં પણ ફાયદો કરે છે.

🙏 શ્રી હરિ 🙏

ડૉ ભાવેશ મોંઢ

Posted in भारतीय उत्सव - Bhartiya Utsav

ઉત્સવ નવું વર્ષ


(વિશેષ નોંધ: આજે આપણે સહુ તહેવારની ઉજવણીમાં વ્યસ્ત હોઈશું એટલે શક્ય છે કે ઉજવણીની દ્રષ્ટિએ જોતાં સ્વાભાવિક રીતે જ નૂતનવર્ષની લેખમાળાનો આ પ્રથમ મણકો કંટાળાજનક લાગે. એ છતાં અમારી પેઢીને આગ્રહભરી વિનંતી છે કે લેખમાળાનો આ માહિતીસભર મણકો ખાસ વાંચે, સમજે અને આવનારી પેઢીને પણ વંચાવે.)

સામાન્ય રીતે હિંદુઓ કોઇ પણ નવી બાબતનો પ્રારંભ કરવા માટે શુભ દિવસ જ પસંદ કરે છે. એ દૃષ્ટિએ વર્ષનાં કેટલાંક દિવસો વણજોયા મુહૂર્ત તરીકે કે સાડા ત્રણ મુહૂર્ત તરીકે જાણીતા છે. આજનો દિવસ આ સાડા ત્રણ મુહૂર્ત પૈકીનો એક છે. નવા ઘરમાં રહેવા જવું, કિંમતી વસ્તુઓની ખરીદી કરવી વગેરે જેવી કોઈ પણ બાબતો માટે આ દિવસ અત્યંત શુભ મનાય છે. આ દિવસે નવા “સંવત”નો પ્રારંભ થાય છે અને નવું પંચાંગ પણ શરૂ થાય છે. ચૈત્ર મહિનો એટલે તહેવારોનો મહિનો. આજનાં વિશિષ્ટ દિવસની વાત કરું તો એવું લાગે કે જાણે આજે તહેવારોની હેલી વરસી પડી છે.

શક્તિસંચયનાં પર્વ એવાં ચૈત્રી નવરાત્રિનો આજથી પ્રારંભ થઇ રહ્યો છે અને એ સાથે જ ભારતભરમાં અનેક રાજ્યોમાં નૂતન વર્ષ અને નવા સંવત્સરનો પણ પ્રારંભ થશે. આજે વર્ષો નહિ પણ યુગો પાછળ જઈને થોડું જાણવાનો પ્રયાસ કરીયે. બ્રહ્મપુરાણ અનુસાર ચૈત્ર સુદ એકમનાં દિવસે બ્રહ્માએ સૃષ્ટિની રચનાનો પ્રારંભ કર્યો હતો એવી માન્યતા છે. આ વાતનું પ્રમાણ અથર્વવેદ અને શતપથ બ્રાહ્મણગ્રંથમાં પણ જોવા મળે છે. આ જ દિવસથી ચૈત્ર નવરાત્રીનો પણ પ્રારંભ થાય છે. આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ પણ અનેક મહત્ત્વની ઘટનાઓએ આજના દિવસે આકાર લીધો હોવાથી પણ આ દિવસનું વિશેષ માહાત્મ્ય છે.

આજે યુગાબ્દ ૫૧૨૪નો પ્રારંભ પણ થશે. આ યુગાબ્દને અનુસરીએ તો ભારતીય સનાતન પરંપરા પાંચ હજાર વર્ષ કરતાં પણ વધુ પ્રાચીન ગણી શકાય. ભારતમાં પ્રચલિત સંવતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ સંવત સવિશેષ પ્રસિદ્ધ છે. યુધિષ્ઠિર સંવત, વિક્રમ સંવત અને શક સંવત. એક લોકમાન્યતા એવી પણ છે કે આજનાં દિવસે યુધિષ્ઠિરનો રાજ્યાભિષેક થયો હતો. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં દેહોત્સર્ગ સમયે, ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરનાં શાસનનાં અંત ભાગે, ચાર યુગોનાં ચક્ર પરિવર્તનનાં અનુસંધાને યુગાબ્દ કલિયુગનાં આરંભથી યુધિષ્ઠિર સંવતને પ્રારંભ ગણાય છે.

શાલિવાહન શક સંવતની શરૂઆત (હિંદુ કાળગણનાં પ્રમાણે) આ દિવસે જ થઇ હતી. વર્ષો પહેલાં જયારે દુષ્ટ શકોએ સંપૂર્ણ ભારતવર્ષમાં પોતાનું સામ્રાજ્ય સ્થાપી ભારતીય સંસ્કૃતિનો એક યા બીજી રીતે ઉચ્છેદ કરવા માંડ્યો ત્યારે એક શાલિવાહન જાગ્યા. એમની સાથે લાખો હિન્દુ યુવકો જાગ્યા, સ્વપરાક્રમથી શકોનો પરાભવ કરી આ હિન્દુ દેશમાં પુન: સ્વરાજ્યની સ્થાપ્ના કરી, દેશને સ્વતંત્ર બનાવ્યો.

માટીનાં ઢેફાં જેવા બનેલાં હિન્દુ સમાજમાં સ્વાભિમાન અને સ્વત્ત્વનો સંચાર કરી, શત્રુનું માથું ભાંગી નાખે એવો પરાક્રમી સમાજ બનાવ્યો. તેથી જ એમ કહેવાય છે કે, શાલિવાહને માટીમાંથી મર્દો સર્જ્યા. ચૈત્ર સુદ એકમને દિવસે સ્વતંત્ર હિંદુ રાજા તરીકે લોકોએ શાલિવાહનનો રાજ્યાભિષેક કરાવ્યો. તે જ દિવસથી સમ્રાટ શાલિવાહનનાં નામથી વર્ષ – ગણના શરૂ કરવામાં આવી તે શાલિવાહન શક સંવત કહેવાય છે. આજે શાલિવાહન શક સંવત ૧૯૪૪ ‘શુભકૃત’ સંવત્સરનો પણ પ્રારંભ થશે.

કદાચ જ કોઈ જાણતું હશે પણ શાસ્ત્રોમાં કુલ ૬૦ સંવત્સરનો ઉલ્લેખ છે. સંવત્સર એટલે જ્યારથી વર્ષની શુભ શરુઆત થાય એને સંવત્સર કહેવાય. સંવત્સરનું નામ એટલું મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે પ્રત્યેક ધાર્મિક કાર્યમાં લેવાતાં સંકલ્પમાં સંવત્સરનું નામ અવશ્ય લેવામાં આવે છે. આની પાછળનું એક કારણ એવું પણ માનવામાં આવે છે કે લેવામાં આવતાં સંકલ્પનો સંબંધ દિવસ – મુહૂર્ત – સમય – સ્થાન – વ્યક્તિ વગેરે સાથે હોય છે, આવું કરવાથી વ્યક્તિની અંદર સંકલ્પ અને તેને પૂરો કરવા પ્રત્યે જાગૃતિ આવે છે. આ સંવત્સરની પાછળ પણ ખગોળશાસ્ત્ર જ છે તો થોડું એના વિશે પણ સમજીયે.

બાર્હસ્પત્ય સંવત્સર ચક્ર – બાર વર્ષનું અને સાઠ વર્ષનું હોય છે. બૃહસ્પતિ ગ્રહ પોતાનું પરિક્રમણ ૧૨ સૌર વર્ષે પૂરું કરે છે. એમાં એ દર રાશિમાં લગભગ એક વર્ષ રહે છે. આ પરથી ૧૨ બાર્હસ્પત્ય સંવત્સરોનું ચક્ર પ્રચલિત થયું. ૧૨ સૌર વર્ષ દરમિયાન બૃહસ્પતિ ૧૧ વાર ઉદય પામે છે, તેથી ૧૨ સૌર વર્ષમાં એક બાર્હસ્પત્ય સંવત્સરનો ક્ષય થાય છે.

આ સંવત્સર ચક્ર પાંચમી–સાતમી સદી દરમિયાન પ્રચલિત હતું, એ પછી એ સામાન્ય વ્યવહારમાંથી લુપ્ત થઈ ગયું. હવે તો કેવળ પંચાંગોમાં વર્ષનું નામ બતાવવામાં જ એ પ્રચલિત રહ્યું છે. હજી પણ ભારતીય પંચાંગોમાં વિક્રમ તથા શક સંવતનાં વર્ષ સાથે બાર્હસ્પત્ય સંવત્સરનું નામ અપાય છે. (આ માહિતી ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટમાંથી સાભાર)

સંવત્સરનાં પહેલા ભાગને બ્રહ્માજી સાથે જોડવામાં આવે છે જેને બ્રહ્મવિનશતી કહે છે. બીજા ભાગને વિષ્ણુવિનશતી અને ત્રીજા ભાગને શિવવિનશતી કહેવાય છે. એટલે આ ત્રણ ભાગો આ રીતે વહેંચાયેલા છે.

૧ થી ૨૦ સંવત્સર “બ્રહ્યા”ની વિશી
૨૧ થી ૪૦ સંવત્સર” વિષ્ણુ”ની વિશી
૪૧ થી ૬૦ સંવત્સર “રુદ્ર”ની વિશી

આ સંવત્સર કેવી રીતે ગણવામાં આવે છે એ જરા અટપટો પણ મજા પડે તેવો વિષય છે. ખગોળશાસ્ત્રીઓ પાસે એમનું પોતાનું ગણિત છે આ નક્કી કરવા માટે. જેને ક્રમવાર ૬૦ સંવત્સરનાં નામ ખ્યાલ હશે એમને વધુ ખ્યાલ આવશે. વિક્રમ સંવત્સરની જેમ શક સંવત્સરની પણ અલગ ગણતરી હોય છે. આજથી શક સંવત ૧૯૪૪ અને ‘શુભકૃત’ સંવત્સરનો પણ પ્રારંભ થશે. હાલમાં ગુજરાતી વિક્રમ સંવત ૨૦૭૮ અને ‘પ્રમાદી’ સંવત્સર ચાલી રહ્યું છે જે કારતક સુદ એકમે બદલાશે અને ‘આનંદ’ સંવત્સર શરુ થશે.

કદાચ જ નવી પેઢી જાણતી હશે કે અત્યાર સુધી ઘણી બધી સંવતમાં ૧૬ પ્રચલિત ભારતીય સંવતનો ઉલ્લેખ છે. પહેલું સંવત એટલે કલ્યાબ્દ. ત્યાર પછી સૃષ્ટિ સંવત, વામન સંવત, શ્રીરામ સંવત, શ્રીકૃષ્ણ સંવત, યુધિષ્ઠિર સંવત, બુદ્ધ સંવત, મહાવીર (જૈન) સંવત, શ્રી શંકરાચાર્ય સંવત, વિક્રમ સંવત, શાલિવાહન સંવત, હર્ષાબ્દ સંવત વગેરે આવે છે.

એ સિવાય જે હાલ ચલણમાં નથી એવી કેટલીક સંવત જેવી કે સ્વયંભૂ મનુ સંવત્સર, સપ્તઋષિ સંવત, ગુપ્ત સંવત, યુધિષ્ઠિર સંવત, કૃષ્ણ સંવત, ધ્રુવ સંવત, ક્રોંચ સંવત, કશ્યપ સંવત, કાર્તિકેય સંવત, વૈવસ્વત મનુ સંવત, વૈવસ્વત યમ સંવત, ઈક્ક્ષવાકુ સંવત, પરશુરામ સંવત, જયાભ્યુદ સંવત, લૌકિકધ્રુવ સંવત, ભટાબદ્ધ સંવત(આર્ય ભટ્ટ), શિશુનાગ સંવત, નંદ શક, ક્ષદ્રક સંવત, ચાહમાન શક, શ્રીહર્ષ શક, કલ્ચુરી કે ચેદી શક, તલ્ભિભંગ સંવત જેવી સંવતનો ઉલ્લેખ પણ મળી આવે છે.

હિન્દુ સંસ્કૃતિ અંકમાં લખવામાં આવ્યું છે કે ભારતમાં સંવતની આગળ રાજાઓનાં નામ લાગતાં આવ્યાં છે. નવા નામે સંવત ચલાવવી હોય તો તેની શાસ્ત્રીય વિધિ હતી. જો રાજાએ પોતાના નામથી સંવતની શરૂઆત કરવી હોય તો સૌથી પહેલાં રાજ્યમાં જેટલા દેવાદાર હોય (ઋણી) તેમનું દેવું રાજાએ ચૂકવવું પડે. ભારતમાં આ રીતે અનેક સંવતો આવી પણ તેમાંની સર્વસામાન્ય સ્વીકાર્ય વિક્રમ સંવત છે.

ઉજ્જૈનનાં મહાપ્રતાપી અને પરદુ:ખભંજન મહારાજા વીર વિક્રમનાં શાસનકાળથી વિક્રમ સંવતનો આરંભ થયો છે. વિક્રમ સંવતનાં વર્ષ ઉત્તર ભારતમાં ચૈત્રાદિ અને ગુજરાતમાં કાર્તિકાદિ ગણાય છે. વિક્રમ સંવતનાં માસ ઉત્તર ભારતમાં પૂર્ણિમાન્ત અને ગુજરાતમાં અમાસાન્ત ગણાય છે. કચ્છ, હાલાર વગેરે પ્રદેશમાં આષાઢાદિ વર્ષ પ્રચલિત હતાં. એ ચૈત્રાદિ વર્ષ કરતાં ત્રણ મહિના મોડું અને કાર્તિકાદિ વર્ષ કરતાં ચાર મહિના વહેલું શરૂ થાય છે.

વિશ્વનાં ખગોળ વૈજ્ઞાનિકો જેને સચોટ ગણનાં માને છે તે હિન્દુ કાલગણનાનું ભારતમાં જ કોઈ મહત્ત્વ નથી. હિન્દુઓની તિથિ, નવું વર્ષ, વિક્રમ સંવત સચોટ અને ભૂલ વગરનું છે છતાં ભારતમાં બધે જ સ્વીકાર્ય નથી. અહીં કારતકથી આસો અથવા ચૈત્રથી ફાગણ નહિ પણ જાન્યુઆરીથી ડિસેમ્બર ચાલે છે. નવા વર્ષની ઉજવણી સૃષ્ટિનાં જન્મદિવસ એવા ચૈત્ર સુદ એકમનાં દિવસે નહિ પણ પહેલી જાન્યુઆરીનાં દિવસે થાય છે. જાન્યુઆરી, ફેબ્રુઆરી… વાળું ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર પણ સમયની દ્રષ્ટિએ એટલું સચોટ નથી જેટલું હિન્દુ કેલેન્ડર વિક્રમ સંવતનું છે.

વિશ્વનું ગણિત કહે છે કે સૃષ્ટિનો જન્મ થયાને આશરે ૫૦૦૦ વર્ષ થયાં છે જ્યારે હિન્દુશાસ્ત્રો કહે છે કે સૃષ્ટિનો જન્મ થયાને આશરે ૨ અબજ વર્ષ વીતી ચૂક્યાં છે. મહત્ત્વની વાત એ છે કે આજે વિશ્વનાં વૈજ્ઞાનિકો આ તથ્યને માનવા લાગ્યા છે કે હિન્દુગણનાં યોગ્ય અને સચોટ છે. પણ દુ:ખની વાત એ છે કે આપણે ‘પશ્ચિમી ગણનાં’ને આજે પણ વધુ મહત્ત્વ આપી રહ્યા છીએ.

તેનું ઉદાહરણ પણ આપણી સામે જ છે. હિન્દુઓનું નવું વર્ષ પણ આપણે માત્ર ૩૧ ડિસેમ્બરની મધરાતે જ ઊજવીએ છીએ ! ચૈત્ર સુદ એકમને નવું વર્ષ ગણતાં નથી. હકીકત તો એ છે કે આપણે આપણી કાલગણનાને અવગણી છે. તેનો ઇતિહાસ, હકીકત, એની સાર્થકતાં આપણે આપણી યુવાપેઢીને ક્યાંય શીખવ્યો જ નથી.

આજની પેઢીને જાન્યુઆરી, ફેબ્રુઆરી… ડિસેમ્બરની ખબર છે પણ કારતક… માગશરથી લઈને એકમ, પૂનમ, અમાસમાં કંઈ જ ખબર પડતી નથી. હિન્દુ કાલગણનાં એ આપણી મહામૂલી વિરાસત છે. નવાં વર્ષને જાણવા આપણા પૂર્વજોને કોઈ પંચાંગ કે કેલેન્ડરની જરૂર પડતી નહિ. આપણો સમય ચંદ્ર સાથે જોડાયેલો છે. આપણા વડવાઓ ચંદ્રને જોઈને તિથિ, તારીખ ને સમય કહી દેતા.

આપણી કાલગણનાં આકાશ સાથે સરળતાથી સંકળાયેલી છે. વિજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ પણ સચોટ છે. એટલે તો આપણી ગણના અન્યો કરતા હંમેશાં સાચી ઠરી છે અને સાચી ઠરતી રહેશે. આ તો માત્ર એક જ વિજ્ઞાનની વાત છે. બાકી અમેરિકાથી લઈ બ્રિટન સુધી બધા જ વિજ્ઞાનીઓએ ભારતીય કાલગણનાની સચોટતા પારખી તેમને સ્વીકારી લીધી છે. બ્રહ્માંડની ગણતરી કરવી હોય તો હિન્દુ કાલગણના જ શીખવી પડે. કદાચ એટલે જ નાસાએ પણ ભારતીય મૂળ ભાષા સંસ્કૃતને ફરજિયાત બનાવી છે.

આજે આપણે જાન્યુઆરીથી ડિસેમ્બરને વર્ષ ગણી ૩૧ ડિસેમ્બરે નવાં વર્ષની મધરાતે ઉજવણી કરીએ છીએ પણ ખરાં અર્થમાં આપણે આજે એટલે કે ચૈત્ર સુદ એકમે નવાં વર્ષની ઉજવણી કરવાની જરૂર છે. આ જ આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિનો સંદેશ છે. આશા રાખું કે જેમ અન્ય રાજ્યો આજે નવું વર્ષ ઉજવે છે એમ એક દિવસ સમગ્ર ભારત આ નવાં વર્ષની પરંપરાને માન આપે..!!

– વૈભવી જોશી

(હવે પછીનાં મણકામાં ભારતભરમાં ઉજવાતા નવા વર્ષ અને તેની ઉજવણી વિશે માહિતી મેળવીશું.)

Posted in भारतीय उत्सव - Bhartiya Utsav

सृष्टि के जन्म का महापर्व


— सृष्टि के जन्म का महापर्व —

पौराणिक कथाएँ कहती हैं कि चैत्र शुक्ल प्रतिपदा को सृष्टि का उद्भव हुआ। सृष्टि की उत्पत्ति के विषय में, विश्व-ब्रह्मांड की जन्मकथा के बारे में मानव सदा से जिज्ञासु रहा है। आकाश में टिमटिमाते ये तारों के दीपक क्या हैं, कितनी दूर हैं? विश्व का विस्तार कहाँ तक है? आदि जिज्ञासाएँ मानव के जन्म के साथ जन्मी हैं। ऋग्वेद का नासदीयसूक्त तो जैसे सृष्टि ज्ञान का बखान है। इसके कवि ऋषि परमेष्ठिन्-प्रजापति ने अपने इस सूक्त को तीन भागों में बाँटा है-सृष्टिपूर्व अवस्था, जीवोत्पत्ति और सृष्टिनिर्मिति की अगम्यता। सूक्त का आरंभ है-

नासदासीन्नो सदासीत् तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत्।
किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद् गहनं गभीरम्॥1॥

अर्थात सृष्टि के मूलारंभ में न असत् का अस्तित्व था और न ही सत् का। उसी तरह अंतरिक्ष व आकाश का भी कहीं कोई अस्तित्व नहीं था। ऐसी स्थिति में कौन किसका आश्रय बना? किसके सुख के लिए यह सारा बना? क्या उस समय अथाह जल का भी अस्तित्व था?
इस सूक्त के अंत में ऋषि-कवि सृष्टि उद्भव की अगम्यता के बारे में कहते हैं-

को अद्धा वेद क इह प्र वोचत्
कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः।
अर्वाग्देवा अस्य विसर्जनेनाथा
को वेद यत आबभूव॥6॥
इयं विसृष्टिर्यत् आबभूव
यदि वा दधे यदि वा न।
यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्त्सो
अङ्ग वेद यदि वा न वेद॥7॥
-ऋग्वेद 10.129/6-7

अर्थात यह सृष्टि किससे उत्पन्न हुई, किसके लिए हुई, इसे वस्तुतः कौन जानता है ? देवता भी बाद में पैदा हुए, फिर जिससे यह सृष्टि उत्पन्न हुई, उसे कौन जानता है?
ऋग्वेद में ही एक अन्य स्थान पर (1.35.6) एक ऋषि ने तो जिज्ञासापूर्ण चुनौती भी दे डाली। उसने कहा-
‘इह ब्रवीतु य उ तच्चिकेतत्’ यदि यह सब जानने वाले
कोई हैं, तो यहाँ आकर बताएँ? वेदों के साथ उपनिषदों एवं ब्राह्मण ग्रंथों में भी ऐसी ही जिज्ञासाएँ अनेक स्थानों पर हैं।
पुरातन ऋषियों की इस जिज्ञासा के समाधान हेतु अनेक प्रयास होते रहे। आधुनिक वैज्ञानिकों ने भी इसके लिए प्रयास किए। पिछले कई दशकों में खगोल भौतिकी और नाभिकीय भौतिकी के क्षेत्र में हुए अनुसंधान-प्रयासों के निष्कर्ष के रूप में वैज्ञानिकों ने इन सवालों का उत्तर खोजने की कोशिश की कि सृष्टि की उत्पत्ति कैसे हुई।
इसके पहले द्रव्य ऊर्जा व दिक्-काल की क्या स्थिति थी?
क्या विश्व का विस्तार निरंतर जारी रहेगा अथवा सिकुड़ते हुए फिर से अपने आरंभ की स्थिति में पहुँच जाएगा?
चैत्र शुक्ल प्रतिपदा (इस वर्ष आज 2 अप्रैल) अर्थात सृष्टि के जन्मोत्सव के अवसर पर इन सब बिंदुओं पर विमर्श-
सृष्टि का जन्मदिन मनाने की दिशा में अनूठी पहल है।
ब्रह्मपुराण के अनुसार – ‘चैत्रमासि जगद्ब्रह्मा ससजं
प्रथमेहनि’ अर्थात चैत्र मास के शुक्ल पक्ष के प्रथम दिन
ब्रह्मा ने सृष्टि की रचना की तो इस सृष्टि-जन्मोत्सव को क्यों न हम सब सृष्टि ज्ञान महोत्सव का रूप दें।

इसका ऋषिप्रणीत ज्ञान तो हमें पुरातनकाल से प्राप्त था, लेकिन इसका वैज्ञानिक ज्ञान हमें कुछ ही दशकों से मिलना आरंभ हुआ है। अभी कुछ दशक पहले तक प्रकाश-किरणों की केवल एक खिड़की से विश्व-ब्रह्मांड का अवलोकन संभव था। मगर दूसरे महायुद्ध के समय से विद्युत चुंबकीय विकिरण के अनुसंधान के माध्यम से दूसरी संभावनाएँ भी खुलती गईं। अब तो वायुमंडल के ऊपर के अंतरिक्ष से भी ब्रह्मांड का अवलोकन करना संभव हो गया है।

विश्व की महान और शाश्वत परंपराओं का धनी भारत देश भले ही अपनी पहचान बताने वाली बातों को भूल गया हो, लेकिन कुछ बातें ऐसी भी हैं, जिनका स्वरूप आज भी वैसा ही दिखाई देता है, जैसा विश्वविजयी भारत का था। हम भले ही अपने शुभ कार्यों में अँग्रेजी तिथियों का उल्लेख करते हों, लेकिन उन तिथियों का उन शुभ कार्यों से कोई संबंध नहीं रहता। हम जानते हैं कि भारत में जितने भी त्योहार एवं मांगलिक कार्य किए जाते हैं, उन सभी में केवल भारतीय कालगणना को ही प्रधानता दी जाती है।
इसका आशय स्पष्ट है कि भारतीय ज्योतिष उस कार्य के गुण और दोष को भली भाँति प्रकट करने की क्षमता रखता है। किसी अन्य कालगणना में यह संभव ही नहीं है। भारतीय कालगणना के अनुसार मनाए जाने वाले त्योहारों के पीछे कोई-न-कोई प्रेरणा अवश्य विद्यमान है। हर त्योहार जहाँ नीरोग रहने का संदेश देता है तो वहीं लंबे समय से दूर रहने वाले लोगों को मिलाने का काम भी करता है। हम जानते हैं कि हिंदी के अंतिम मास फाल्गुन में वातावरण भी वर्ष समाप्ति का संकेत देता है, साथ ही नववर्ष के प्रथम दिन से ही वातावरण सुखद भी हो जाता है।

हमारे ऋषि-मुनि कितने श्रेष्ठ हैं, जिन्होंने ऐसी कालगणना विकसित की, जिसमें कब क्या होना है, इस बात की पूरी जानकारी समाहित है। पिछले दो हजार वर्षों में अनेक देशी और विदेशी राजाओं ने अपनी साम्राज्यवादी आकांक्षाओं की तुष्टि करने तथा इस देश को राजनीतिक दृष्टि से पराधीन बनाने के प्रयोजन से अनेक संवतों को चलाया, किंतु भारत राष्ट्र की सांस्कृतिक पहचान केवल विक्रमी संवत् के साथ ही जुड़ी रही।

अँग्रेजी शिक्षा-दीक्षा और पश्चिमी संस्कृति के प्रभाव के कारण आज भले ही सर्वत्र ईसवी संवत् का बोलबाला हो और भारतीय तिथि-मासों की कालगणना से लोग अनभिज्ञ होते जा रहे हों, परंतु वास्तविकता यह भी है कि देश के सांस्कृतिक पर्व-उत्सव तथा भगवान राम, कृष्ण, बुद्ध, महावीर, गुरुनानक आदि महापुरुषों की जयंतियाँ आज भी भारतीय कालगणना के हिसाब से ही मनाई जाती हैं, ईसवी संवत् के अनुसार नहीं।

विवाह-मुंडन का शुभ मुहूर्त हो या श्राद्ध-तर्पण आदि सामाजिक कार्यों का अनुष्ठान-ये सब भारतीय पंचांग पद्धति के अनुसार ही किया जाता है, ईसवी सन् की तिथियों के अनुसार नहीं।

भारतीय नववर्ष का अध्ययन किया जाए तो चारों तरफ नई उमंग की धारा प्रवाहित होती हुई दिखाई देती है- जहाँ प्रकृति अपने पुराने आवरण को उतारकर नए परिवेश में आने को आतुर दिखाई देती है तो वहीं भारतमाता अपने पुत्रों को धन-धान्य से परिपूर्ण करती हुई दिखाई देती है।
भारतीय नववर्ष के प्रथम दिवस पूजा-पाठ करने से
असीमित फल की प्राप्ति होती है। कहा जाता है कि शुभ
कार्य के लिए शुभ समय की आवश्यकता होती है और यह शुभ समय निकालने की सही विधा केवल भारतीय कालगणना में ही समाहित है। भारतीय नववर्ष का पहला दिन यानी सृष्टि का आरंभ दिवस है।
इतनी विशेषताओं को समेटे हुए हमारा नववर्ष वास्तव
में हमें कुछ नया करने की प्रेरणा देता है। वास्तव में यह वर्ष का सबसे श्रेष्ठ दिवस है। नववर्ष का प्रारंभ चैत्र शुक्ल प्रतिपदा से माना जाता है। ब्रह्म पुराण के अनुसार पितामह ब्रह्मा ने इसी दिन से सृष्टि-निर्माण प्रारंभ किया था, इसलिए यह सृष्टि का प्रथम दिन है। इसकी कालगणना बड़ी प्राचीन है। यह गणना ज्योतिष विज्ञान के द्वारा निर्मित है।
आधुनिक वैज्ञानिक भी सृष्टि की उत्पत्ति का समय एक अरब वर्ष से अधिक बता रहे हैं। जो भारतीय कालगणना की शाश्वत उपयोगिता का प्रमाण देता है। हिंदू शास्त्रानुसार इसी दिन से ग्रहों, वारों, मासों और संवत्सरों का प्रारंभ गणितीय और खगोलशास्त्रीय संगणना के अनुसार माना जाता है।
भारतवर्ष में वसंत ऋतु के अवसर पर नूतन वर्ष का आरंभ मानना इसलिए भी हर्षोल्लासपूर्ण है, क्योंकि इस ऋतु में चारों ओर हरियाली रहती है तथा नवीन पत्र-पुष्पों द्वारा प्रकृति का नवश्रृंगार किया जाता है। इसी शृंगारित भाव से हम सभी बहुत पहले से प्राकृतिक नववर्ष मनाते रहते हैं और आगे भी यह परंपरा कायम रहे, यही हमें प्रयास करना है। हमें अपने सांस्कृतिक मूल्यों को बनाए एवं बचाए रखकर इसको क्रियान्वयन करने का प्रयास करना चाहिए।

विरक्त अजय

Posted in छोटी कहानिया - १०,००० से ज्यादा रोचक और प्रेरणात्मक, भारतीय उत्सव - Bhartiya Utsav

…:::!!!महाशिवरात्रि पर पढ़े शिव-पार्वती विवाह कथा!!!:::…

तुलसीदास जी कहते हैं शिव-पार्वती के विवाह की इस कथा को जो स्त्री-पुरुष कहेंगे और गाएँगे, वे कल्याण के कार्यों और विवाहादि मंगलों में सदा सुख पाएँगे।

यह उमा संभु बिबाहु जे नर नारि कहहिं जे गावहीं। कल्यान काज बिबाह मंगल सर्बदा सुखु पावहीं॥

सब देवता अपने भाँति-भाँति के वाहन और विमान सजाने लगे, कल्याणप्रद मंगल शकुन होने लगे और अप्सराएँ गाने लगीं॥ सभी अपना अपना श्रृंगार कर रहे हैं लेकिन भगवान शिव का श्रृंगार अब तक किसी ने नही किया है।

सिवहि संभु गन करहिं सिंगारा। जटा मुकुट अहि मौरु सँवारा॥ कुंडल कंकन पहिरे ब्याला। तन बिभूति पट केहरि छाला॥

शिवजी के गण शिवजी का श्रृंगार करने लगे।
जटाओं का मुकुट बनाकर उस पर साँपों का मौर सजाया गया। शिवजी ने साँपों के ही कुंडल और कंकण पहने, शरीर पर विभूति रमायी और वस्त्र की जगह बाघम्बर लपेट लिया॥
शिवजी के सुंदर मस्तक पर चन्द्रमा, सिर पर गंगाजी, तीन नेत्र, साँपों का जनेऊ, गले में विष और छाती पर नरमुण्डों की माला थी।

भोले नाथ का उबटन किया गया है। लेकिन हल्दी से नहीं, जले हुए मुर्दों की राख से। क्योंकि भोले नाथ को मुर्दों से भी प्यार है। एक बार भोले बाबा निकल रहे थे किसी की शव यात्रा जा रही थी। लोग कहते हुए जा रहे थे राम नाम सत्य है।

भोले नाथ ने सुना की ये सब राम का नाम लेते हुए जा रहे हैं। ये सभी मेरी पार्टी के लोग हैं। क्योंकि मुझे राम नाम से प्यार है। लेकिन जैसे ही लोगों ने उस मुर्दे को जलाया तो लोगों ने राम नाम सत्य कहना बंद कर दिया। और सभी वहां से चले गए।

भोले नाथ ने कहा अरे! इन सबने राम नाम सत्य कहना बंद कर दिया इनसे अच्छा तो ये मुर्दा है जिसने राम नाम सुनकर यहाँ राम नाम की समाधी लगा दी। मुझे तो इनकी चिता से और इनकी भस्म से ही प्रेम है। इसलिए मैं इनकी भस्म को अपने शरीर पर धारण करूँगा।

एक हाथ में त्रिशूल और दूसरे में डमरू सुशोभित है। शिवजी बैल पर चढ़कर चले। बाजे बज रहे हैं। शिवजी को देखकर देवांगनाएँ मुस्कुरा रही हैं (और कहती हैं कि) इस वर के योग्य दुलहिन संसार में नहीं मिलेगी॥

विष्णु और ब्रह्मा आदि देवताओं के समूह अपने-अपने वाहनों (सवारियों) पर चढ़कर बारात में चले। तब विष्णु भगवान ने सब दिक्पालों को बुलाकर हँसकर ऐसा कहा- सब लोग अपने-अपने दल समेत अलग-अलग होकर चलो॥ हे भाई! हम लोगों की यह बारात वर के योग्य नहीं है। क्या पराए नगर में जाकर हँसी कराओगे? विष्णु भगवान की बात सुनकर देवता मुस्कुराए और वे अपनी-अपनी सेना सहित अलग हो गए॥

महादेवजी (यह देखकर) मन-ही-मन मुस्कुराते हैं कि विष्णु भगवान के व्यंग्य-वचन (दिल्लगी) नहीं छूटते! अपने प्यारे (विष्णु भगवान) के इन अति प्रिय वचनों को सुनकर शिवजी ने भी भृंगी को भेजकर अपने सब गणों को बुलवा लिया॥ शिवजी की आज्ञा सुनते ही सब चले आए और उन्होंने स्वामी के चरण कमलों में सिर नवाया। तरह-तरह की सवारियों और तरह-तरह के वेष वाले अपने समाज को देखकर शिवजी हँसे॥

शिवजी की बारात कैसी है जरा देखिये- कोई बिना मुख का है, किसी के बहुत से मुख हैं, कोई बिना हाथ-पैर का है तो किसी के कई हाथ-पैर हैं। किसी के बहुत आँखें हैं तो किसी के एक भी आँख नहीं है। कोई बहुत मोटा-ताजा है, तो कोई बहुत ही दुबला-पतला है॥

कोई बहुत दुबला, कोई बहुत मोटा, कोई पवित्र और कोई अपवित्र वेष धारण किए हुए है। भयंकर गहने पहने हाथ में कपाल लिए हैं और सब के सब शरीर में ताजा खून लपेटे हुए हैं। गधे, कुत्ते, सूअर और सियार के से उनके मुख हैं। गणों के अनगिनत वेषों को कौन गिने?

बहुत प्रकार के प्रेत, पिशाच और योगिनियों की जमाते हैं। उनका वर्णन करते नहीं बनता।
भूत-प्रेत नाचते और गाते हैं, वे सब बड़े मौजी हैं। देखने में बहुत ही बेढंगे जान पड़ते हैं और बड़े ही विचित्र ढंग से बोलते हैं॥ जैसा दूल्हा है, अब वैसी ही बारात बन गई है।

आप सोचे रहे होंगे की भोले नाथ इन बहुत प्रेत को लेकर क्यों जा रह हैं इसके पीछे भी एक कथा है।

जिस समय भगवान राम का विवाह हो रहा था उस समय सभी विवाह में पधारे थे। सभी देवता, सभी गन्धर्व इत्यादि। भोले नाथ भी विवाह में दर्शन करने के लिए जा रहे थे। तभी भोले बाबा ने देखा की कुछ लोग मार्ग में बैठकर रो रहे हैं। शिव कृपा के धाम हैं और करुणा करने वाले हैं। भोले नाथ ने उनसे पूछा की तुम क्यों रो रहे हो? आज तो मेरे राम का विवाह हो रहा है। आप रो रहे हो। रामजी के विवाह में नहीं चल रहे?

वो बोले- हमे कौन लेकर जायेगा? हम अमंगल हैं, हम अपशगुन हैं। दुनिया के घर में कोई भी शुभ कार्य हो तो हमे कोई नहीं बुलाता है।
भोले नाथा का ह्रदय करुणा से भर गया- तुरंत बोल पड़े की कोई बात नहीं राम विवाह में मत जाना तुम, पर मेरे विवाह में तुम्हे पूरी छूट होगी। तुम सारे अमंगल-अपशगुन आ जाना। इसलिए आज सभी मौज मस्ती से शिव विवाह में झूमते हुए जा रहे हैं।

बारात को नगर के निकट आई सुनकर नगर में चहल-पहल मच गई, जिससे उसकी शोभा बढ़ गई। अगवानी करने वाले लोग बनाव-श्रृंगार करके तथा नाना प्रकार की सवारियों को सजाकर आदर सहित बारात को लेने चले॥ देवताओं के समाज को देखकर सब मन में प्रसन्न हुए और विष्णु भगवान को देखकर तो बहुत ही सुखी हुए, किन्तु जब शिवजी के दल को देखने लगे तब तो उनके सब वाहन (सवारियों के हाथी, घोड़े, रथ के बैल आदि) डरकर भाग चले॥

क्या कहें, कोई बात कही नहीं जाती। यह बारात है या यमराज की सेना? दूल्हा पागल है और बैल पर सवार है। साँप, कपाल और राख ही उसके गहने हैं॥ दूल्हे के शरीर पर राख लगी है, साँप और कपाल के गहने हैं, वह नंगा, जटाधारी और भयंकर है। उसके साथ भयानक मुखवाले भूत, प्रेत, पिशाच, योगिनियाँ और राक्षस हैं, जो बारात को देखकर जीता बचेगा, सचमुच उसके बड़े ही पुण्य हैं और वही पार्वती का विवाह देखेगा। लड़कों ने घर-घर यही बात कही।

शिव का चंद्रशेखर रूप,,,,पार्वती की माता मैना के भीतर अहंकार था। आज भोले नाथ इस अहंकार को नष्ट करना चाहते हैं। इसलिए उन्होंने भगवान विष्णु और ब्रह्माजी से कहा- आप दोनों मेरी आज्ञा से अलग-अलग गिरिराज के द्वार पर पहुँचिये। शिवजी की आज्ञा मानकर भगवान विष्णु सबसे पहले हिमवान के द्वार पर पधारे हैं।

मैना (पार्वतीजी की माता) ने शुभ आरती सजाई और उनके साथ की स्त्रियाँ उत्तम मंगलगीत गाने लगीं॥ सुंदर हाथों में सोने का थाल शोभित है, इस प्रकार मैना हर्ष के साथ शिवजी का परछन करने चलीं। जब मैना ने विष्णु के अलोकिक रूप को देखा तो प्रसन्न होकर नारद जी से पूछा है- नारद! क्या ये ही मेरी शिवा के शिव हैं?

नारदजी बोले- नहीं, ये तो भगवान हैं श्री हरि हैं। पार्वती के पति तो और भी अलोकिक हैं। उनकी शोभा का वर्णन नहीं हो सकता है। इस प्रकार एक एक देवता आ रहे हैं, मैना उनका परिचय पूछती हैं और नारद जी उनको शिव का सेवक बताते हैं।

फिर उसी समय भगवान शिव अपने शिवगणों के साथ पधारे हैं। सभी विचित्र वेश-भूषा धारण किये हुए हैं। कुछ के मुख ही नहीं है और कुछ के मुख ही मुख हैं। उनके बीच में भगवान शिव अपने नाग के साथ पधारे हैं।

अब भोले बाबा से द्वार पर शगुन माँगा गया है। भोले बाबा बोले की भैया, शगुन क्या होता है?
किसी ने कहा की आप अपनी कोई प्रिय वास्तु को दान में दीजिये। भोले बाबा ने अपने गले से सर्प उतारा और उस स्त्री के हाथ में रख दिया जो शगुन मांग रही थी। वहीँ मूर्छित हो गई। इसके बाद जब महादेवजी को भयानक वेष में देखा तब तो स्त्रियों के मन में बड़ा भारी भय उत्पन्न हो गया॥ बहुत ही डर के मारे भागकर वे घर में घुस गईं और शिवजी जहाँ जनवासा था, वहाँ चले गए। कुछ डर के मारे कन्या पक्ष(मैना जी) वाले मूर्छित हो गए हैं।

जब मैना जी को होश आया है तो रोते हुए कहा-चाहे कुछ भी हो जाये मैं इस भेष में अपनी बेटी का विवाह शिव से नहीं कर सकती हूँ। उन्होंने पार्वती से कहा- मैं तुम्हें लेकर पहाड़ से गिर पड़ूँगी, आग में जल जाऊँगी या समुद्र में कूद पड़ूँगी। चाहे घर उजड़ जाए और संसार भर में अपकीर्ति फैल जाए, पर जीते जी मैं इस बावले वर से तुम्हारा विवाह न करूँगी।

नारद जी को भी बहुत सुनाया है। मैंने नारद का क्या बिगाड़ा था, जिन्होंने मेरा बसता हुआ घर उजाड़ दिया और जिन्होंने पार्वती को ऐसा उपदेश दिया कि जिससे उसने बावले वर के लिए तप किया॥ सचमुच उनके न किसी का मोह है, न माया, न उनके धन है, न घर है और न स्त्री ही है, वे सबसे उदासीन हैं। इसी से वे दूसरे का घर उजाड़ने वाले हैं। उन्हें न किसी की लाज है, न डर है। भला, बाँझ स्त्री प्रसव की पीड़ा को क्या जाने॥

ये सब सुनकर पार्वती अपनी माँ से बोली- हे माता! कलंक मत लो, रोना छोड़ो, यह अवसर विषाद करने का नहीं है। मेरे भाग्य में जो दुःख-सुख लिखा है, उसे मैं जहाँ जाऊँगी, वहीं पाऊँगी! पार्वतीजी के ऐसे विनय भरे कोमल वचन सुनकर सारी स्त्रियाँ सोच करने लगीं और भाँति-भाँति से विधाता को दोष देकर आँखों से आँसू बहाने लगीं।

फिर ऐसा कहकर पार्वती शिव के पास गई हैं। और उन्होंने निवेदन किया है हे भोले नाथ! मुझे सभी रूप और सभी वेश में स्वीकार हो। लेकिन प्रत्येक माता पिता की इच्छा होती है की उनका दामाद सुंदर हो। तभी वहां विष्णु जी आ जाते हैं। और कहते है- पार्वती जी! आप चिंता मत कीजिये।

आज जो भोले बाबा का रूप बनेगा उसे देखकर सभी दांग रह जायेंगे। आप ये ज़िम्मेदारी मुझ पर छोड़िये। अब भगवान विष्णु ने भगवान शिव का सुंदर श्रृंगार किया है। और सुंदर वस्त्र पहनाये हैं। करोड़ों कामदेव को लज्जित करने वाला रूप बनाया है भोले बाबा का। भोले बाबा के इस रूप को आज भगवान विष्णु ने चंद्रशेखर नाम दिया है। बोलिए चंद्रशेखर शिव जी की जय!!

इस समाचार को सुनते ही हिमाचल उसी समय नारदजी और सप्त ऋषियों को साथ लेकर अपने घर गए॥ तब नारदजी ने पूर्वजन्म की कथा सुनाकर सबको समझाया (और कहा) कि हे मैना! तुम मेरी सच्ची बात सुनो, तुम्हारी यह लड़की साक्षात जगज्जनी भवानी है॥ पहले ये दक्ष के घर जाकर जन्मी थीं, तब इनका सती नाम था, बहुत सुंदर शरीर पाया था। वहाँ भी सती शंकरजी से ही ब्याही गई थीं।

एक बार मोहवश इन्होने शंकर जी का कहना नहीं माना। और भगवान राम की परीक्षा ली। भगवान शिव ने इनका त्याग कर दिया और इन्होने अपनी देह का त्याग कर दिया। फिर इन्होने आपके घर पार्वती के रूप में जन्म लिया है।

ऐसा जानकर संदेह छोड़ दो, पार्वतीजी तो सदा ही शिवजी की प्रिया (अर्द्धांगिनी) हैं। और आप ये भी चिंता ना करो की भोले बाबा का रूप ऐसा हैऐसा जानकर संदेह छोड़ दो, पार्वतीजी तो सदा ही शिवजी की प्रिया (अर्द्धांगिनी) हैं। आप देखना भोले बाबा के नए रूप को। जिसे भगवान हरि ने स्वयं अपने हाथो से सजाया है। तब नारद के वचन सुनकर सबका विषाद मिट गया और क्षणभर में यह समाचार सारे नगर में घर-घर फैल गया॥

तब मैना और हिमवान आनंद में मग्न हो गए। और जैसे ही भगवान शिव के दिव्य चंद्रशेखर रूप का दर्शन किया है। मैंने मैया तो देखते ही रह गई। उन्होंने अपने दामाद की शोभा देखि और आरती उतारकर घर में चली गई।

शिव पार्वती विवाह,,,,,नगर में मंगल गीत गाए जाने लगे और सबने भाँति-भाँति के सुवर्ण के कलश सजाए। जिस घर में स्वयं माता भवानी रहती हों, वहाँ की ज्योनार (भोजन सामग्री) का वर्णन कैसे किया जा सकता है?

हिमाचल ने आदरपूर्वक सब बारातियों, विष्णु, ब्रह्मा और सब जाति के देवताओं को बुलवाया॥ भोजन (करने वालों) की बहुत सी पंगतें बैठीं। चतुर रसोइए परोसने लगे। स्त्रियों की मंडलियाँ देवताओं को भोजन करते जानकर कोमल वाणी से गालियाँ देने लगीं॥ और व्यंग्य भरे वचन सुनाने लगीं।

देवगण विनोद सुनकर बहुत सुख अनुभव करते हैं, इसलिए भोजन करने में बड़ी देर लगा रहे हैं। भोजन कर चुकने पर) सबके हाथ-मुँह धुलवाकर पान दिए गए। फिर सब लोग, जो जहाँ ठहरे थे, वहाँ चले गए।

फिर मुनियों ने लौटकर हिमवान्‌ को लगन (लग्न पत्रिका) सुनाई और विवाह का समय देखकर देवताओं को बुला भेजा॥
वेदिका पर एक अत्यन्त सुंदर दिव्य सिंहासन था। ब्राह्मणों को सिर नवाकर और हृदय में अपने स्वामी श्री रघुनाथजी का स्मरण करके शिवजी उस सिंहासन पर बैठ गए।

फिर मुनीश्वरों ने पार्वतीजी को बुलाया। सखियाँ श्रृंगार करके उन्हें ले आईं। पार्वतीजी को जगदम्बा और शिवजी की पत्नी समझकर देवताओं ने मन ही मन प्रणाम किया। भवानीजी सुंदरता की सीमा हैं। करोड़ों मुखों से भी उनकी शोभा नहीं कही जा सकती॥

सुंदरता और शोभा की खान माता भवानी मंडप के बीच में, जहाँ शिवजी थे, वहाँ गईं। वे संकोच के मारे पति (शिवजी) के चरणकमलों को देख नहीं सकतीं, परन्तु उनका मन रूपी भौंरा तो वहीं (रसपान कर रहा) था।

मुनियों की आज्ञा से शिवजी और पार्वतीजी ने गणेशजी का पूजन किया। मन में देवताओं को अनादि समझकर कोई इस बात को सुनकर शंका न करे (कि गणेशजी तो शिव-पार्वती की संतान हैं, अभी विवाह से पूर्व ही वे कहाँ से आ गए?)

पर्वतराज हिमाचल ने हाथ में कुश लेकर तथा कन्या का हाथ पकड़कर उन्हें भवानी (शिवपत्नी) जानकर शिवजी को समर्पण किया॥ जब महेश्वर (शिवजी) ने पार्वती का पाणिग्रहण किया, तब (इन्द्रादि) सब देवता हृदय में बड़े ही हर्षित हुए। श्रेष्ठ मुनिगण वेदमंत्रों का उच्चारण करने लगे और देवगण शिवजी का जय-जयकार करने लगे॥ अनेकों प्रकार के बाजे बजने लगे। आकाश से नाना प्रकार के फूलों की वर्षा हुई। शिव-पार्वती का विवाह हो गया। सारे ब्राह्माण्ड में आनंद भर गया॥

बहुत प्रकार का दहेज देकर, फिर हाथ जोड़कर हिमाचल ने कहा- हे शंकर! आप पूर्णकाम हैं, मैं आपको क्या दे सकता हूँ? (इतना कहकर) वे शिवजी के चरणकमल पकड़कर रह गए। तब कृपा के सागर शिवजी ने अपने ससुर का सभी प्रकार से समाधान किया।

फिर प्रेम से परिपूर्ण हृदय मैनाजी ने शिवजी के चरण कमल पकड़े (और कहा- नाथ उमा मम प्रान सम गृहकिंकरी करेहु। छमेहु सकल अपराध अब होइ प्रसन्न बरु देहु॥

हे नाथ! यह उमा मुझे मेरे प्राणों के समान (प्यारी) है। आप इसे अपने घर की टहलनी बनाइएगा और इसके सब अपराधों को क्षमा करते रहिएगा। अब प्रसन्न होकर मुझे यही वर दीजिए॥

शिवजी ने बहुत तरह से अपनी सास को समझाया। फिर माता ने पार्वती को बुला लिया और गोद में बिठाकर यह सुंदर सीख दी- -हे पार्वती! तू सदाशिवजी के चरणों की पूजा करना, नारियों का यही धर्म है। उनके लिए पति ही देवता है और कोई देवता नहीं है। इस प्रकार की बातें कहते-कहते उनकी आँखों में आँसू भर आए और उन्होंने कन्या को छाती से चिपटा लिया॥

पार्वतीजी माता से फिर मिलकर चलीं, सब किसी ने उन्हें योग्य आशीर्वाद दिए। हिमवान्‌ अत्यन्त प्रेम से शिवजी को पहुँचाने के लिए साथ चले। वृषकेतु (शिवजी) ने बहुत तरह से उन्हें संतोष कराकर विदा किया॥

पर्वतराज हिमाचल तुरंत घर आए और उन्होंने सब पर्वतों और सरोवरों को बुलाया। हिमवान ने आदर, दान, विनय और बहुत सम्मानपूर्वक सबकी विदाई की॥

जब शिवजी कैलास पर्वत पर पहुँचे, तब सब देवता अपने-अपने लोकों को चले गए। (तुलसीदासजी कहते हैं कि) पार्वतीजी और शिवजी जगत के माता-पिता हैं, इसलिए मैं उनके श्रृंगार का वर्णन नहीं करता॥

शिव-पार्वती विविध प्रकार के भोग-विलास करते हुए अपने गणों सहित कैलास पर रहने लगे। वे नित्य नए विहार करते थे। इस प्रकार बहुत समय बीत गया॥ तब छ: मुखवाले पुत्र (स्वामिकार्तिक) का जन्म हुआ, जिन्होंने (बड़े होने पर) युद्ध में तारकासुर को मारा। वेद, शास्त्र और पुराणों में स्वामिकार्तिक के जन्म की कथा प्रसिद्ध है और सारा जगत उसे जानता है॥

तुलसीदास जी कहते हैं शिव-पार्वती के विवाह की इस कथा को जो स्त्री-पुरुष कहेंगे और गाएँगे, वे कल्याण के कार्यों और विवाहादि मंगलों में सदा सुख पाएँगे।

यह उमा संभु बिबाहु जे नर नारि कहहिं जे गावहीं। कल्यान काज बिबाह मंगल सर्बदा सुखु पावहीं॥…:::!!