Posted in कहावतें और मुहावरे, छोटी कहानिया - १०,००० से ज्यादा रोचक और प्रेरणात्मक

કહેવત કથાઓ


કહેવત કથાઓ

April 20th, 2015 by GujaratiLexicon Team | No Comments »

Gujarati-Kaevat-19ગુજરાતી કહેવતો અને રૂઢિપ્રયોગો એ ભાષાનાં ઘરેણાં કહેવાય. તેના ઉપયોગથી બોલાતી ભાષા દીપી ઊઠે છે, વળી ઘણા શબ્દો અને વાક્યો દ્વારા ન સમજાતી બાબત એક નાનકડા વાક્ય કે શબ્દસમૂહ દ્વારા ખૂબ સારી રીતે અથર્સભરતાથી કહેવાઈ જતી હોય છે. વળી, ક્યારેક આ કહેવતો સાથે કોઈ લોકકથા કે લોકવાયકા પણ સંકળાયેલી હોય છે. તેનો ખ્યાલ આપણે અહીં આપેલ કેટલીક કહેવતોને આધારે મેળવીશું. ગુજરાતીલેક્સિકનના શબ્દકોશ વિભાગમાં ઘણી કહેવતો અને રૂઢિપ્રયોગો આપેલ છે. તેનું વાંચન અને ભાષાપ્રયોગથી આપની ભાષા દીપી ઊઠશે.

બદલાતા સમય અનુસાર આપણાં લખાણોમાંથી કહેવતોનો ઉપયોગ ઓછો થતો ચાલ્યો છે. એનું એક કારણ એ છે કે આપણી ઘણી કહેવતો જાતિલક્ષી હતી. અગાઉના સમયમાં તેનાથી કોઈની લાગણી દુભાતી ન હતી. તે કહેવત કે તેની કથા રમૂજરૂપે ચાલી આવતી. કોઈને ઉતારી પાડવાનો આશય તેમાં ન હતો. સાંપ્રત સમાજમાં છાશવારે લોકોની લાગણી દુભાવાના પ્રસંગો બન્યા કરે છે. સમાજ અતિશય સંકુચિત માનસ ધરાવતો અને આળી લાગણીવાળો થઈ ગયો હોવાથી કોઈ પણ વાતને ખેલદિલીપૂવર્ક સ્વીકારવાનું વલણ લોકોમાં ઘટી ગયું છે. આને લીધે કહેવતોની સાથે જોડાયેલ રોચક – રમૂજ કથાઓથી પણ નવી પેઢી વંચિત થતી ચાલી છે. અહીં રજૂ કરેલ જૂની કહેવત કથાઓમાં બાળકોને પણ રસ પડશે.

હાજર સો હથિયાર : જેનાથી કાર્ય સિદ્ધ થાય તે જ સાચું; હાજર હોય તેને હથિયાર ગણી એનાથી કામ નિપટાવવું, અણીને વખતે હાથ પર હોય તે જ ઉપયોગી બને.

શહેનશાહ અકબરે દરબારમાં પ્રશ્ન કર્યો : ‘ શ્રેષ્ઠ હથિયાર કયું ? ’ દરબારીઓએ જુદા જુદા મત આપ્યા. કોઈ કહે તલવાર, કોઈ કહે ભાલો, કોઈ કહે લાઠી, કોઈ કહે ભેંસ, કોઈ કહે જમૈયો. બીરબલ કહે : આપણી પાસે ખરે ટાણે જે હથિયાર હાજર હોય તે કામનું. ઘેર ભલે ભાલો, તીર કે ચાકું પડ્યાં હોય પણ ખરે ટાણે આપણી પાસે જે હથિયાર હોય તે જ શ્રેષ્ઠ હથિયાર. એ પછી એક વાર એવું બન્યું કે બીરબલ સાંકડી ગલી (નેળ) માંથી પસાર થતો હતો. સામેથી પાગલ હાથી દોડતો આવતો હતો. બચાવનો કોઈ માર્ગ જ ન હતો. બીરબલે આજુબાજુ નજર કરી તો એક કૂતરું ઊભું હતું. બિરબલે તે કૂતરું ઉપાડીને હાથીના મોં પર ફેંક્યું. હાથીએ બધો ગુસ્સો તો કૂતરા પર ઊતાર્યો. બીરબલ હળવેકથી બાજુમાંથી સરકી ગયો.

કોથળામાંથી બિલાડું કાઢવું : ધાર્યા કરતાં કંઈ જુદું જ નીકળ્યું

એક વાણિયો જંગલમાંથી પસાર થતો હતો. રસ્તામાં તેને લૂંટારા મળ્યા. વાણિયા એટલે શાણી પ્રજા. તેણે લૂંટારાઓ પાસે એક દરખાસ્ત મૂકી : એમ કરીએ, હું તમને લોકોને આ રકમ ઉછીની આપું છું. એટલે તમે મને લૂંટ્યો નહીં ગણાય. લૂંટારાઓને થયું : આ તો આપણા હિતની વાત છે. એ જમાનામાં ઉછીનાં નાણાંની આપ-લે માટે કરાતા લખાણ વખતે વચ્ચે સાક્ષી હાજર રાખવામાં આવતો. જંગલમાં આવો કોઈ સાક્ષી મળે નહીં. આમ બધી રીતે વાત લૂંટારાઓના ફાયદામાં હતી. લૂંટારાઓએ તો સાચાં નામઠામ લખાવ્યાં. સાક્ષીમાં વાણિયાએ નજીકમાં ફરતો કાળો રાની (જંગલી) બિલાડો ગણાવીને તેને પકડીને પોતાના કોથળામાં પૂર્યો. થોડા સમય બાદ રકમ પાછી આપવાની વાત આવી એટલે લૂંટારાઓને કાજીનું તેડું આવ્યું. લૂંટારાઓ તો બેફિકર હતા. લૂંટ કરી નહોતી. બિલાડું સાક્ષીમાં કાંઈ બોલી શકે નહિ. આમ ઉછીનાં નાણાં લીધાની વાત સાબિત થાય તેમ નહોતું. વાણિયાએ નાણાં ઉછીનાં લીધાનું લખાણ રજૂ કર્યું અને સાક્ષીમાં તેની પાસેના કોથળામાંથી બિલાડું કાઢ્યું. અસલ જંગલી બિલાડો તો તેણે ક્યારનો છોડી દીધેલો. આ તો પાલતૂ સફેદ બિલાડી હતી. તેને કોથળામાંથી બહાર કાઢતાંની સાથે લૂંટારાઓ બોલ્યા : ખોટું, આ તો સફેદ બિલાડી છે. પેલો તો કાળો બિલાડો હતો. આમ નાણાં લીધાની આડકતરી કબૂલાત થઈ ગઈ. વાણિયાને વ્યાજ સાથે રકમ પરત આપવી પડી.

બનિયા એસા ભોલા કે લવિંગમેં પૈસા તોલા : વાણિયાગત ન્યારી છે.

આગળ જોયું તેમ વાણિયો (વેપારી) ભોળો હોય નહીં. પોતે છેતરાયાની આ વાત છે. એક માએ તેના છોકરાને બે આની આપીને વાણિયાની દુકાનેથી લવિંગ લાવવાનું કહ્યું. વાણિયો પૈસા લઈને લવિંગ તોલવા લાગ્યો અને જાણે ભૂલથી નાખતો હોય એમ એક પાઈનો સિક્કો લવિંગની સાથે તોલમાં નાખ્યો. પછી છોકરાની સામે જોયું. છોકરાને થયું કે ભૂલથી લવિંગની સાથે પૈસોયે આવી જાય છે. આપણે કાંઈ બોલવું નથી. પોતાના ભાવ છુપાવવા તે નજર ફેરવી ગયો અને જલદીથી પડીકું લઈને ઘેર આવ્યો. માને કહે : ‘મા, મા, બનિયા કિતના ભોલા કે લવિંગ મેં પૈસા તોલા’ મા કહે : ‘બેટા, બનિયા ભોલા નહીં હૈ, એના ભારોભાર લવિંગ તેણે બચાવ્યાં છે.’

જીસકી લાઠી ઉસકી ભેંસ (જેની લાઠી તેની ભેંસ) : આ જમાનામાં બળવાન માણસો જ ફાવી જાય છે.

‘બળિયાના બે ભાગ’ એવો અર્થ ધરાવતી આ કહેવતની કથામાં કંઈક અંશે ચતુરાઈની પણ વાત છે. એક છોકરો ગામની બહાર ભેંસ ચરાવતો હતો. ત્યાંથી એક મુછાળો પડછંદ માણસ નીકળ્યો. તેણે પોતાની પાસેની કડિયાળી ડાંગ બતાવીને પેલા છોકરાને કહ્યું : ‘આ ભેંસ આપી દે, નહિતર તારી ખેર નથી.’ બિચારો એકલો છોકરો શું કરે ? તેણે પોતાની ભેંસ આપી દીધી. પણ પછી ચાલાકી વાપરીને કહે : ‘હું ગરીબ બ્રાહ્મણનો દીકરો, તમે મારી પાસેથી એમ ને એમ ભેંસ લઈ જશો તો પાપ લાગશે. એના કરતાં એમ કરો, આ ભેંસના બદલમાં મને તમારી લાકડી આપો, બસ. પછી તમે ભેંસ મફતમાં લીધી નહીં ગણાય.’ પેલાને થયું આ બે પૈસાની લાકડીમાં શું ? તેણે તો લાકડી આપી. છોકરાએ તરત લાકડી તેના પગમાં ફટકારીને ભેંસ મૂકીને ચૂપચાપ ચાલ્યા જવાનું કહ્યું. આમ છોકરાએ ચતુરાઈથી પોતાની ભેંસ પાછી મેળવી અને પેલા માણસે પોતાની લાકડી પણ ગુમાવી.

કહેવતો ભાષાસમૃદ્ધિનો એક ભાગ છે. કાળની ગર્તામાં ઘણી અમૂલ્ય ચીજોનો લય થાય છે. એવું આંશિક રીતે કહેવતોની બાબતમાં બન્યું હોય તો તે હકીકતનો સ્વીકાર કરવો પડશે.

(માહિતી સ્રોત : http://archive.readgujarati.in, લેખક : શ્રી દીવાનરાય બ. પંડ્યા)

Posted in कहावतें और मुहावरे

101 ગુજરાતી કહેવતો..


101 ગુજરાતી કહેવતો..
તમને કેટલી કેહવત યાદ છે?

૧, બોલે તેના બોર વહેચાય
૨. ના બોલવામાં નવ ગુણ
૩. ઉજ્જડ ગામમાં ઍરંડો પ્રધાન
૪. ડાહ્યી સાસરે ન જાય અને ગાંડીને શીખામણ આપે
૫. સંપ ત્યાં જંપ
૬. બકરું કઢતા ઉંટ પેઠું
૭.રાજા, વાજા અને વાંદરાં ત્રણેય સરખાં
૮. સિધ્ધિ તેને જઈ વરે જે પરસેવે ન્હાય
૯. બગલમાં છરી અને ગામમાં ઢંઢેરો
૧૦. લૂલી વાસીદુ વાળે અને સાત જણને કામે લગાડે
૧૧. અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો
૧૨. ખાલી ચણો વાગે ઘણો
૧૩. પારકી મા જ કાન વિંધે
૧૪. જ્યાં ન પહોચે રવિ, ત્યાં પહોંચે કવિ અને જ્યાં ન પહોંચે કવિ ત્યાં પહોંચે અનુભવી
૧૫. ટીંપે ટીંપે સરોવર ભરાય
૧૬. દૂરથી ડુંગર રળિયામણાં
૧૭. લોભી હોય ત્યાં ધૂતારા ભૂખે ન મરે
૧૮. શેરને માથે સવાશેર
૧૯. શેઠની શીખામણ જાંપા સુધી
૨૦. હિરો ગોગે જઈને આવ્યો અને ડેલીએ હાથ દઈને પાછો આવ્યો
૨૧. વડ જેવા ટેટા ને બાપ જેવા બેટાં
૨૨. પાડાનાં વાંકે પખાલીને ડામ
૨૩. રામ રાખે તેને કોણ ચાખે
૨૪. ઊંટના અઢાર વાંકા
૨૫. ઝાઝા હાથ રળીયામણાં
૨૬. કીડીને કણ ને હાથીને મણ
૨૭. સંગર્યો સાપ પણ કામનો
૨૮. ખોદ્યો ડુંગર, નીકળ્યો ઉંદર
૨૯. નાચ ન જાને આંગન ટેઢા
૩૦. ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે
૩૧. ચેતતા નર સદા સુખી
૩૨. સો દાહ્ડાં સાસુના એક દા‘હ્ડો વહુનો
૩૩. વાડ થઈને ચીભડાં ગળે
૩૪. ઉતાવળે આંબા ન પાકે
૩૫. સાપ ગયા અને લીસોટા રહી ગયા
૩૬. મોરનાં ઈંડા ચીતરવા ન પડે
૩૭. પાકા ઘડે કાંઠા ન ચડે
૩૮. કાશીમાં પણ કાગડા તો કાળા જ
૩૯. કૂતરાની પૂંછડી જમીનમાં દટો તો પણ વાંકી ને વાંકી જ
૪૦. પુત્રનાં લક્ષણ પારણાં માં અને વહુનાં લક્ષણ બારણાં માં
૪૧. દુકાળમાં અધિક માસ
૪૨. એક સાંધતા તેર તૂટે
૪૩. કામ કરે તે કાલા, વાત કરે તે વ્હાલાં
૪૪. મા તે મા, બીજા વગડાનાં વા
૪૫. ધીરજનાં ફળ મીઠાં
૪૬. માણ્યુ તેનું સ્મરણ પણ લહાણું
૪૭. કૂવામાં હોય તો હવાડામાં આવે
૪૮. સો સોનાર કી એક લૂહાર કી
૪૯. રાજા ને ગમે તે રાણી
૫૦. કાગનું બેસવુ અને ડાળનું પડવું
૫૧. આમદની અટ્ટની ખર્ચા રૂપૈયા
૫૨. ગાંડાના ગામ ન હોય
૫૩. સુકા ભેગુ લીલુ બળે
૫૪. બાવાનાં બેવુ બગડે
૫૫. લક્ષ્મી ચાંદલો કરવા આવે ત્યારે કપાળ ધોવા ન જવાય
૫૬. વાવો તેવું લણો
૫૭. શેતાનું નામ લીધુ શેતાન હાજર
૫૮. વખાણેલી ખીચડી દાઢે વળગી
૫૯. દશેરાનાં દિવસે ઘોડા ન દોડે
૬૦. સંગ તેવો રંગ
૬૧. બાંધી મુઠી લાખની
૬૨. લાખ મળ્યાં નહિ અને લખેશ્રી થયા નહિ
૬૩. નાણાં વગરનો નાથીયો ,નાણે નાથા લાલ
૬૪. લાલો લાભ વિના ન લૂટે
૬૫. હિમ્મતે મર્દા તો મદદે ખુદા
૬૬. પૈ ની પેદાશ નહી અને ઘડીની નવરાશ નહી
૬૭. છાશ લેવા જવુ અને દોહણી સંતાડવી
૬૮. ધોબીનો કૂતરો ન ઘર નો , ન ઘાટનો
૬૯. ધરમની ગાયનાં દાંત ન જોવાય
૭૦. હાથી જીવતો લાખનો , મરે તો સવા લાખનો
૭૧. સીધુ જાય અને યજમાન રીસાય
૭૨. વર મરો, કન્યા મરો પણ ગોરનું તરભાણું ભરો
૭૩. હસે તેનું ઘર વસે
૭૪. બેગાની શાદીમેં અબ્દુલ્લા દિવાના
૭૫. ફરે તે ચરે, બાંધ્યા ભૂખ્યા મરે
૭૬. ભેંસ આગળ ભાગવત
૭૭. ઘરનાં છોકરાં ઘંટી ચાટે ને પાડોશીને આંટો
૭૮. રાત થોડી ને વેશ ઝાઝા
૭૯. ના મામા કરતાં કાણો મામો સારો
૮૦. ભેંસ ભાગોળે અને છાશ છાગોળે
૮૧. મન હોય તો માંડવે જવાય
૮૨. અણી ચૂક્યો સો વર્ષ જીવે
૮૩. પારકી આશ સદા નીરાશ
૮૪. ઘરકી મૂર્ઘી દાલ બરાબર
૮૫. બાર વર્ષે બાવો બાલ્યો
૮૬. પહેલુ સુખ તે જાતે નર્યા
૮૭. ભાવતુ હતુ ને વૈદે કીધુ
૮૮. જેને કોઇ ન પહોંચે તેને તેનુ પેટ પહોંચે
૮૯. નામ મોટા દર્શન ખોટા
૯૦. લાતો ના ભૂત વાતોથી ન માને
૯૧. ગા વાળે તે ગોવાળ
૯૨. બાંધે એની તલવાર
૯૩. ઘેર ઘેર માટીનાં ચૂલા
૯૪. ઝાઝા ગુમડે ઝાઝી વ્યથા
૯૫. મારુ મારુ આગવુ ને તારુ મારુ સહીયારુ
૯૬. આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવા ન જવાય
૯૭. આંધળામાં કાણો રાજા
૯૮. ઈદ પછી રોજા
૯૯. ખાડો ખોદે તે પડે
૧૦૦. ક્યાં રાજા ભોજ , ક્યાં ગંગુ તલી
૧૦૧. નમે તે સૌને ગમ

💝💝💝💝💝

વિસરાઇ ગયેલા બાળગીતો :
~~~~~~~~~~~~~~~~
મામાનું ઘર કેટલે
દીવા બળે એટલે
દીવા મેં તો દીઠા
મામા લાગે મીઠા
મામી મારી ભોળી
મીઠાઈ લાવે મોળી
મોળી મીઠાઈ ભાવે નહિ
રમકડાં તો લાવે નહિ
—————————————-
અડકો દડકો
દહીંનો દડકો
દહીં દૂજે, દરબાર દૂજે
વાડી માંહીનો વેલો દૂજે
ઉલ મુલ ધતુરાનું ફુલ
ખાઈ જા શેરડી ખજૂર
—————————————-
હાથીભાઈ તો જાડા
લાગે મોટા પાડા
આગળ ઝૂલે લાંબી સૂંઢ
પાછળ ઝૂલે ટૂંકી પૂંછ
—————————————-
વારતા રે વારતા
ભાભો ઢોર ચારતા
ચપટી બોરા લાવતા
છોકરાઓને સમજવતા
એક છોકરો રિસાણો
કોઠી પાછળ ભિંસાણો
કોઠી પડી આડી
છોકરે રાડ પાડી
અરરર માડી
—————————————-
મેં એક બિલાડી પાળી છે
તે રંગે બહુ રુપાળી છે
તે હળવે હળવે ચાલે છે
ને અંધારામાં ભાળે છે
તે દૂધ ખાય, દહીં ખાય
ઘી તો ચપ ચપ ચાટી જાય
તે ઉંદરને ઝટપટ ઝાલે
પણ કૂતરાથી બીતી ચાલે
તેના ડીલ પર ડાઘ છે
તે મારા ઘરનો વાઘ છે
—————————————-
એક બિલાડી જાડી
તેણે પહેરી સાડી
સાડી પહેરી ફરવા ગઈ
તળાવમાં તે તરવા ગઈ
તળાવમાં તો મગર
બિલ્લીને આવ્યા ચક્કર
સાડીનો છેડો છૂટી ગયો
મગરના મોઢામાં આવી ગયો
મગર બિલ્લીને ખાઈ ગયો

મિત્રોમાં શેર કરીને તેમને પણ બાળપણ યાદ અપાવો!

💝💝💝💝💝

Posted from WordPress for Android